FindRisk Logo
İsviçre Peyniri Modeli: İş Kazası Analizinde Nasıl Kullanılır?
Tüm Makaleler
İsviçre peyniri modeliJames Reasonkaza nedensellik modeligizli koşullaraktif hatalariş kazası araştırmasıinsan hatası

İsviçre Peyniri Modeli: İş Kazası Analizinde Nasıl Kullanılır?

7 Kasım 202619 dk okumaFindRisk Team

İsviçre peyniri modeli, James Reason'ın kaza nedensellik modelidir. Bir sistemdeki her savunmayı (tasarım, prosedür, eğitim, gözetim, çalışanın kendi kontrolü) delikli bir peynir dilimi olarak ele alır. Kaza, birkaç dilimdeki delikler aynı anda hizalandığında ve tehlike bütün katmanlardan geçtiğinde olur. Delikler hem sahadaki hatalardan hem de önceden sisteme yerleşmiş gizli koşullardan doğar.

Çoğu iş güvenliği uzmanı bu resmi görmüştür: sıra sıra sarı dilimler ve deliklerden geçen bir ok. Ama gerçek bir olayda dilimin ve deliğin ne olması gerektiğini söyleyebilen azdır; incelemeler de tam burada yanlış yola girer. Model raporun ilk sayfasına çizilir, bulgular ise yine "çalışan talimata uymamıştır" diye biter.

Bu rehber Reason'ın gerçekte ne yazdığını, aktif hata ile gizli koşul arasındaki farkı, modeli bir iş kazası incelemesinde adım adım nasıl kullanacağınızı, katman katman incelenmiş kurgusal bir olayı, her deliği düzeltici faaliyete nasıl çevireceğinizi, modelin bow-tie, HFACS ve kök neden analiziyle ilişkisini ve eleştirmenlerin ne dediğini anlatıyor.


Aynı Yaralanmaya İki Rapor

Bu örnek bu rehber için kurgulanmıştır. Bir ambalaj fabrikasında bir operatör, koli konveyöründe sıkışan bir koliyi çıkarıyor. Yerel stop butonuna basıyor, aktarma noktasına uzanıyor ve koliyi çekiyor. O anda, aktarma noktasını göremeyen kumanda panosundaki iş arkadaşı hattı yeniden çalıştırıyor. Operatörün parmakları bant ile merdane arasına sıkışıyor; bir parmağının ucunu kaybediyor.

A raporu şöyle diyor: "Kök neden: operatör konveyöre uzanmadan önce kilitleme uygulamamıştır. Düzeltici faaliyet: operatöre LOTO eğitimi tekrar verilecek. Yazılı uyarı verilmiştir."

B raporu yaralanmayı durdurması gereken her savunma için ayrı bir soru soruyor. Aktarma noktasında neden koruyucu yoktu? Sıkışma giderme talimatı neden "enerjiyi kes ve kilitle" değil de "stopa bas" diyordu? Operatöre sıkışmayı bu şekilde gidermeyi kim öğretti? Hat, aktarma noktasını görmeyen bir panodan neden yeniden çalıştırılabiliyordu? Sıkışmalar neden dakikalar yerine saniyeler içinde gideriliyordu?

A raporu bir delik buluyor. B raporu beş delik buluyor ve bunların dördü bir sonraki operatör için hâlâ açık. İsviçre peyniri modeli tam olarak bu fark için vardır.


İsviçre Peyniri Modeli Nedir?

İsviçre peyniri modeli, ciddi olayları tek bir kişinin hatası olarak değil, birden çok savunma katmanındaki zayıflıkların birleşik sonucu olarak açıklayan sistem odaklı bir kaza nedensellik modelidir. Manchester Üniversitesi'nde psikolog olan James Reason tarafından geliştirilmiştir; Reason modeli veya Reason kaza modeli olarak da anılır.

Reason, 2000 yılında BMJ'de yayımlanan makalesinde savunmaların "çok sayıda deliği olan İsviçre peyniri dilimlerine daha çok benzediğini", deliklerin "sürekli açılıp kapandığını ve yer değiştirdiğini" ve zararın "birçok katmandaki delikler bir anlığına hizalanıp bir kaza fırsatı yörüngesine izin verdiğinde" ortaya çıktığını yazmıştır (Reason, BMJ 2000).

Yıl Yayın Ne ekledi
1990 "The contribution of latent human failures to the breakdown of complex systems", Philosophical Transactions of the Royal Society B 327 İyi korunan sistemlerde kazaların ana kaynağı olarak organizasyondaki gizli hatalar; "yerleşik patojen" fikri
1990 Human Error (Cambridge University Press) Hata türleri ve organizasyonel kaza çerçevesi
1997 Managing the Risks of Organizational Accidents (Ashgate) Organizasyonel kazaların uygulayıcılar için anlatımı
2000 "Human error: models and management", BMJ 320 En çok atıf alan kısa İsviçre peyniri anlatımı; kişi yaklaşımı ve sistem yaklaşımı
2006 "Revisiting the Swiss Cheese model of accidents" (Reason, Hollnagel ve Paries, EUROCONTROL) Modelin güçlü yanları ve sınırlarının gözden geçirilmesi

Modelin tarihçesini Safety Science dergisinde inceleyen Larouzée ve Le Coze, Reason'ın ilk organizasyonel kaza modeli ile İsviçre peyniri versiyonu arasında yaklaşık on yıl geçtiğini belirtir (Larouzée ve Le Coze, 2020). Bugün bilinen resim bu gelişimin başlangıcı değil, sonucudur.

Kişi yaklaşımı ve sistem yaklaşımı

Reason modeli, insan hatasına iki farklı bakış arasındaki seçim olarak kurgulamıştır. Kişi yaklaşımı, "keskin uçtaki" (sahadaki) insanların güvensiz davranışlarına, yani hata ve prosedür ihlallerine odaklanır ve kişileri unutkanlık, dikkatsizlik veya ahlaki zayıflıkla suçlar. Sistem yaklaşımı ise "insanların yanılabilir olduğu ve en iyi organizasyonlarda bile hata beklenmesi gerektiği" kabulünden başlar ve insanların çalıştığı koşullara odaklanır. İsviçre peyniri modeli ikinci bakışa aittir. Yukarıdaki A raporu kişi yaklaşımı, B raporu sistem yaklaşımıdır.


Aktif Hatalar ve Gizli Koşullar

Modeldeki her delik ya bir aktif hata ya da bir gizli koşuldur. Reason'a göre olumsuz olayların neredeyse tamamı ikisinin birleşimini içerir.

Aktif hatalar Gizli koşullar
Tanım Sistemle doğrudan temas hâlindeki kişilerin güvensiz davranışları (Reason 2000) Sistemin içindeki kaçınılmaz "yerleşik patojenler" (Reason 2000)
Kim oluşturur Operatörler, bakım personeli, sürücüler: ekipmanı fiilen kontrol edenler Tasarımcılar, inşa edenler, prosedür yazanlar, yöneticiler, bütçe sahipleri
Ne zaman Olaydan hemen önce (HSE) Çok önce; aylarca, yıllarca uykuda kalabilir
Delik ne kadar açık kalır Genellikle kısa süre Biri bulup kapatana kadar uzun süre
Tipik örnekler Dalgınlık, unutma, yanlış karar, kural ihlali Kötü prosedür, kötü tasarım, yetersiz eğitim, yetersiz gözetim, kötü iş tasarımı, kötü çalışma koşulları (HSE)
Nasıl bulunur Tanık görüşmeleri, işin kayıtları Her savunma için "bu nasıl mümkün oldu?" sorusu
Çözüm Hata türüne göre değişir (aşağıda) Onu doğuran tasarımı, sistemi veya kararı değiştirmek

Reason gizli koşulların iki yoldan zarar verdiğini anlatır: yerel çalışma ortamında hataya zorlayan koşullara dönüşebilirler (zaman baskısı, yorgunluk, uygunsuz ekipman) ve savunmalarda uzun süre açık kalan delikler yaratabilirler (eksik koruyucular, uygulanamaz prosedürler). Hiçbir şey olmadan önce var oldukları için önceden bulunup giderilebilirler. Modelin önleyici yüzü budur.

İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu'nun (HSE) kaza nedenselliği eğitim materyali aktif hataları üçe ayırır: dalgınlık ve unutma (doğru bir planın uygulanmasındaki hata), yanlış karar (ne yapılacağına karar verirken yapılan hata) ve ihlal (bir kural veya prosedürün bilerek çiğnenmesi). Her birine farklı bir çözüm eşleştirir: dalgınlık ve unutma için tasarım iyileştirmesi, yanlış karar için eğitim, ihlal için ihlalin gerekçesini ortaya çıkarmak (HSE, Accident aetiology). Dalgınlıkla hata yapmış birine eğitimi tekrarlamak işe yaramaz, çünkü ne yapması gerektiğini zaten biliyordu. Sahadaki davranış ve koşulların daha geniş bir listesi için tehlikeli davranışlar ve tehlikeli durumlar rehberimize bakın.


Dilimler ve Delikler Neyi Temsil Eder?

Dilim, tehlikeyi durdurması veya zararı azaltması gereken herhangi bir savunmadır; delik ise olay anında o savunmada bulunan, somut ve gözlemlenebilir bir zayıflıktır. Tanım basit görünür ama en çok yanlış anlaşılan kısım budur.

Modeli bildiğini söyleyen 85 kalite ve güvenlik profesyoneliyle yapılan 2005 tarihli bir ankette katılımcılar, deliklerin neyi temsil ettiğine dair 5 sorudan ortalama 2,7'sine "doğru" cevap vermiş; yazar yorumların "önemli ölçüde farklılaştığı" sonucuna varmıştır (Perneger, BMC Health Services Research 2005). Katılımcıların azı, olayı önleyenlerin yanında sonuçları hafifleten savunmaları da dilim olarak saymıştır.

Dilim ve delikleri somut tutmak için şu kuralları kullanın:

Kural Zayıf yazım Güçlü yazım
Dilim, var olan veya olması gereken bir savunmadır "Güvenlik kültürü" "Aktarma noktasındaki kilitlemeli koruyucu"
Delik, kanıtlanabilir bir olgudur "Farkındalık eksikliği" "Koruyucu mart ayında devreye alma sırasında söküldü, değişiklik yönetimi kaydı yok"
Deliğin ne zaman açıldığını ve hâlâ açık olup olmadığını yazın "Eğitim eksikliği" "Operatör ilk hafta bir arkadaşından öğrendi; yeterlilik onayı yok; 3 operatör için hâlâ açık"
Hafifletici dilimleri de ekleyin Sadece önleme katmanları Acil stop erişimi, ilk yardım, müdahale süresi de
Her deliğin bir sahibi vardır "Yönetim" "Bakım müdürü (koruyucular), üretim müdürü (performans hedefi)"

Dilimleri organizasyondan (olaya en uzak) keskin uca (olaya en yakın) doğru sıralayın. Bu sıralama resmi incelemeyle aynı sırada okutur: önce sistemin tuzağı nasıl kurduğu, sonra kişinin tuzağa nasıl düştüğü.


İsviçre Peyniri Modeli İş Kazası İncelemesinde Nasıl Kullanılır?

Model bulguları üreten bir yöntem değil, bulguları düzenleme biçimidir. Onu normal olay araştırması sürecinizin içinde kullanın: olay yerini muhafaza et, kanıt topla, analiz et, önlem al. Aşağıdaki altı adım analiz kısmıdır.

Türkiye'de bu analizin yasal bir karşılığı da vardır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG 30.06.2012, sayı 28339) Madde 14 işverene bütün iş kazalarının kaydını tutma, gerekli incelemeleri yaparak raporları düzenleme ve iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirme yükümlülüğü verir; yaralanmaya yol açmayan ama zarar potansiyeli olan olaylar da incelenir. İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (RG 29.12.2012, sayı 28512) Madde 9, iş kazalarının nedenlerinin araştırılması ve tekrarlanmaması için önlemler konusunda işverene öneride bulunmayı iş güvenliği uzmanının görevleri arasında sayar. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, sayı 28512) Madde 12 de iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olaydan sonra risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini ister. İsviçre peyniri analizi, bu yenilemede hangi kontrollerin gerçekte çalışmadığını göstermenin pratik bir yoludur.

1. Tehlikeyi ve kaybı yazın

Her biri için tek cümle. "Tehlike: konveyör bandı ile merdane arasındaki içe doğru sıkıştırma noktası. Kayıp: parmakta kısmi ampütasyon." Bu, okun iki ucunu sabitler.

2. Arada olması gereken her savunmayı listeleyin

Bu tehlikenin bir insana ulaşmasını neyin durdurması gerektiğini ve ulaşırsa zararı neyin sınırlaması gerektiğini sorun. Kontrol hiyerarşisini ipucu olarak kullanın: tasarım ve koruyucular, enerji izolasyonu, prosedürler, eğitim ve yeterlilik, gözetim, iletişim, KKD, acil durum müdahalesi. Olması gerektiği hâlde olmayan savunmaları da ekleyin; eksik bir dilim de bir bulgudur.

3. Her dilimdeki deliği bulun

Her savunma için neyin çalışmadığını, kanıtını ve bunun aktif hata mı gizli koşul mu olduğunu kaydedin. Çalışan bir savunma varsa onu da yazın; çalışan savunmalar hangi dilimleri korumanız gerektiğini gösterir.

4. Her gizli koşul için "bu delik neden oradaydı?" diye sorun

Model burada kök neden analiziyle buluşur. Eksik koruyucu bir deliktir; neden eksik olduğu (devreye alma kestirmesi, değişiklik yönetimi yokluğu, denetim yokluğu) düzeltmeniz gereken nedendir. Burada 5 Neden veya balık kılçığı kullanın; yöntemler kök neden analizi rehberimizde anlatılıyor.

5. Zamanlamayı kontrol edin: her delik ne zaman açıldı?

Reason'ın delikleri açılır ve kapanır. Bazıları aylarca açık kalmıştır (eksik koruyucu), bazıları bir saniye (yeniden çalıştırma). Uzun süre açık kalan delikler en değerli bulgulardır, çünkü sadece olayın yaşandığı vardiyayı değil, her vardiyayı etkiler.

6. Her deliği bir faaliyete çevirin ve başka yerleri kontrol edin

Her deliğe bir düzeltici faaliyet, bir sorumlu ve bir termin verilir. Sonra aynı gizli koşulun başka nerede olduğunu sorun: diğer konveyörler, diğer tesisler, aynı şablonla yazılmış diğer talimatlar. Raporların çoğunun atladığı adım budur.


Örnek: Konveyör Sıkışmasında El Yaralanması

Rehberin başındaki kurgusal konveyör olayını, organizasyondan keskin uca doğru beş dilim üzerinden inceleyelim.

İsviçre peyniri modeli diyagramı: üretim hedeflerinden operatörün kendi hareketine kadar beş savunma katmanı ve konveyör sıkışması tehlikesinin operatörün eline ulaşmasına izin veren hizalanmış delikler

# Dilim (savunma) Bulunan delik Kanıt Tür Ne zamandan beri açık
1 Üretim planlaması Sıkışma duruşları hattın saatlik hedefinden düşülen kayıp süre sayılıyor; operatörlerden sıkışmayı "bir dakika içinde" gidermeleri bekleniyor Vardiya performans panosu, vardiya amiri görüşmesi Gizli (organizasyonel) Hedef konduğundan beri, 18 ay
2 Makine tasarımı ve koruyucular Aktarma noktasında koruyucu yok; orijinal kilitlemeli koruyucu sıkışma gidermeyi hızlandırmak için devreye alma sırasında sökülmüş Devreye alma fotoğrafları, değişiklik yönetimi kaydı yok Gizli (tasarım) Devreye almadan beri, 3 yıl
3 Prosedür Sıkışma giderme talimatı "yerel stopa bas" diyor; LOTO prosedürü sadece planlı bakımı kapsıyor Doküman incelemesi Gizli (prosedür) Talimat yazıldığından beri
4 Eğitim ve gözetim Operatör sıkışma gidermeyi ilk hafta bir iş arkadaşından öğrenmiş; yeterlilik onayı yok; vardiya amiri işin bu şekilde yapıldığını defalarca görmüş Eğitim kayıtları, görüşmeler Gizli (eğitim, gözetim) Operatör başladığından beri; 3 operatör için de aynı
5 Yeniden çalıştırma kontrolü ve işin kendisi Hat, aktarma noktasını görmeyen bir panodan yeniden çalıştırılabiliyor; çalıştırma öncesi uyarı yok; operatör hat durmuş ama enerjisi kesilip kilitlenmemişken uzanmış, iş arkadaşı kontrol etmeden çalıştırmış Pano yerleşimi, tanık ifadeleri Aktif (iki kişi) ve gizli (kumanda tasarımı) Saniyeler

İki şey öne çıkıyor. Birincisi, aktif hata sadece 5. dilimde var ve orada bile yeniden çalıştırma bir tasarım kararı yüzünden mümkün olmuş. İkincisi, 1–4. dilimler aylardır veya yıllardır açık. Herhangi bir vardiyada sıkışma gideren operatörün eli ile merdane arasında sadece panodaki iş arkadaşı vardı. Olay, o son dilimin de çalışmadığı gündü.

Analize bir hafifletici dilim de girer. Bu örnekte acil stop ip şalteri uzanılabilir mesafedeydi ve ilk yardım dört dakikada ulaştı. İkisi de çalıştı. Bunları kaydedin, çünkü kaybı sınırladılar.


Delikleri Düzeltici Faaliyete Çevirmek

Her delik onu kapatan veya daraltan bir faaliyete dönüşmeli; en güçlü faaliyetler son hatayı yapan kişiyi değil, gizli koşulları hedef alır. Her faaliyeti kontrol hiyerarşisine göre sınıflamak, planın insanların dikkatli olmasına dayanıp dayanmadığını bir bakışta gösterir.

Delik Düzeltici faaliyet Hiyerarşi seviyesi Sorumlu Başka nereye bakılmalı
Aktarma noktasında koruyucu yok Açıldığında tahriki durdurup durdurulmuş hâlde tutan, sıkışma giderme kapaklı sabit veya kilitlemeli koruyucu takılması Mühendislik Bakım müdürü Tesisteki bütün konveyör aktarma noktaları
Koruyucu değişiklik yönetimi olmadan sökülmüş Koruyucu sökmeyi değişiklik yönetimi tetikleyicisi yapmak; koruyucuları aylık denetime eklemek İdari (sistem) İSG müdürü Aynı yüklenicinin devreye aldığı diğer makineler
Talimat "stopa bas" diyor Yeniden yazmak: sıkışma koruyucu kapağından giderilir, koruyucunun açılması gerekiyorsa kilitleme-etiketleme (LOTO) ile enerji izole edilir İdari Üretim mühendisi Bütün "küçük müdahale" talimatları
Usta-çırak eğitimi, onay yok Yalnız çalışmadan önce sıkışma giderme yeterlilik kontrolü; diğer 3 operatöre tekrar eğitim İdari Üretim müdürü İş başında öğretilen diğer işler
Görüşü olmayan panodan yeniden çalıştırma Yeniden çalıştırmaya sadece alanı gören bir istasyondan izin verilmesi, çalıştırma öncesi sesli ve ışıklı uyarı Mühendislik Otomasyon mühendisi Uzaktan yeniden çalıştırılan diğer hatlar
Sıkışma duruşları saatlik hedeften düşülüyor Sıkışma süresini operatör performans hedefinden çıkarmak; sıkışma sıklığını ekipman sorunu olarak izlemek Organizasyonel Operasyon direktörü Güvenli duruş yerine hızı ödüllendiren diğer hedefler

Tabloda olmayanlara dikkat edin: "yaralanan operatöre tekrar eğitim" ve "yazılı uyarı". Yaralanan operatör, sistemin herkese öğrettiği şeyi yaptı. Faaliyetleri düzeltici ve önleyici faaliyet (DÖF) sürecinizle takip edin ve her birinin deliğini gerçekten kapatıp kapatmadığını kontrol edin; örneğin değişikliklerden sonra bir sıkışma giderme işini yerinde gözlemleyin. Bu kontrol, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12 kapsamındaki yenilemenin de bir parçası olur.


İsviçre Peyniri Modeli, Bow-Tie, HFACS ve Kök Neden Analizi

İsviçre peyniri modeli savunmalar hakkında bir düşünme biçimidir; bow-tie, HFACS ve kök neden analizi araçları bu düşünceyi bir yapıya oturtan yöntemlerdir. Birbirlerinin rakibi değil, tamamlayıcısıdırlar.

İsviçre peyniri modeli Bow-tie analizi HFACS Kök neden araçları (5 Neden, balık kılçığı, SCAT)
Nedir Katmanlı savunmaların nasıl çöktüğünü anlatan kavramsal model Tehditleri, üst olayı, sonuçları ve her yoldaki bariyerleri gösteren diyagram Reason'ın modeli üzerine kurulu, insan faktörlerini dört seviyede sınıflayan sistem Nedenleri bulmak için yapılandırılmış sorgulama
Ne zaman kullanılır Bulguları açıklamak ve düzenlemek için, olaydan önce ve sonra Olaydan önce, bariyerleri planlamak ve denetlemek için Olaydan sonra, insan faktörlerini kodlamak ve olaylar arasında karşılaştırmak için Olaydan sonra
Çıktı Dilim dilim delik resmi Tehdit başına bariyer listesi Kodlanmış nedensel faktörler Kök nedenler ve faaliyetler
Güçlü yanı Raporu suçlamadan sisteme taşır Hangi bariyerin hangi tehdide ait olduğunu gösterir Eğilim analizi için tutarlı kategoriler Her nedende derinlik
Zayıf yanı Deliklerin nasıl bulunacağını söylemez Durağan bir resme dönüşebilir Eğitimli kodlayıcı gerektirir Tek nedende durabilir

Bow-tie (papyon) analizi en yakın akrabadır: bariyerleri dilimlerdir, bozucu faktörleri de bu dilimlerde delik açan gizli koşullardır. Scott Shappell ve Douglas Wiegmann tarafından geliştirilen ve ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) için hazırlanan bir raporda anlatılan HFACS, Reason'ın katmanlarını dört seviyeye çevirir: güvensiz davranışlar, güvensiz davranışların ön koşulları, güvensiz gözetim ve organizasyonel etkiler (Shappell ve Wiegmann, FAA raporu DOT/FAA/AM-00/7, 2000). "İsviçre peyniri modelinin dört katmanı" denildiğinde genellikle kastedilen bu dört seviyedir.

Pratik bir birleşim: incelemeyi normal kök neden yönteminizle yürütün, sonra her savunmada bir delik bulup bulmadığınızı ve faaliyetlerinizin çoğunun gizli koşullar tarafında olup olmadığını kontrol etmek için İsviçre peyniri resmini çizin.


İsviçre Peyniri Modelinin Sınırları ve Eleştirileri

İsviçre peyniri modeli hem çok kullanılır hem de çok eleştirilir; ikisi de haklıdır. Eleştirileri bilmek, modeli daha iyi kullanmanızı sağlar.

Eleştirenler. Nancy Leveson modeli "domino modelinin biraz değiştirilmiş bir versiyonundan fazlası olmayan" bir model olarak sunar; ona göre model domino modelinin sınırlarını paylaşır: doğrusal bir olaylar zinciri ve kazaların nedeni olarak insana aşırı vurgu (Leveson'ın "Safety III" çalışmasının özeti, Patientsikkerhed 2020). Alternatif olarak kendi modeli STAMP'ı önerir. Sidney Dekker de Reason'ın çalışmalarını eleştiren tanınmış isimlerdendir. Başkaları "delik" kavramının belirsiz olduğuna dikkat çeker; Perneger'in anketi de bunu destekler.

Savunanlar. Reason ve meslektaşları, 2006 tarihli bir EUROCONTROL notunda modelin güçlü yanlarını ve sınırlarını kendileri gözden geçirmiş, modelin kusursuz olmadığını belirtmiştir (Reason, Hollnagel ve Paries, 2006). Andrew Hopkins, Leveson ve Dekker'in eleştirilerini incelemiş ve bu eleştirilerin pek dayanağı olmadığını savunmuştur (Hopkins, ANU, 2023). Larouzée ve Le Coze ise modelin "sistemik temelleri ve yüksek riskli sektörlerde süregelen kullanımı nedeniyle geçerli bir model olmaya devam ettiği" sonucuna varmıştır.

Uygulamada bunun anlamı:

  1. Modeli yöntem değil çerçeve olarak kullanın. Size her savunmaya bakmanızı söyler; nedenleri nasıl bulacağınızı söylemez. Yanına bir kök neden yöntemi koyun.
  2. Düz bir çizgi gibi okumayın. Delikler birbirini etkiler. Konveyör örneğinde performans hedefi (1. dilim) eğitim deliğini (4. dilim) büyüttü, çünkü kimsenin düzgün eğitim verecek zamanı yoktu. Bu bağlantıları da yazın.
  3. Gizli koşulları organizasyon düzeyinde tutun. Deliklerinizin çoğu çalışanla ilgiliyse, resmi kişi yaklaşımıyla çizmişsiniz demektir.
  4. Olaydan önce de kullanın. Reason'ın gizli koşullar hakkındaki temel fikri, bunların olaydan önce bulunabileceğidir. Bir işi sahada gezin ve her savunma için "bugün delik nerede?" diye sorun.

İsviçre Peyniri Modelinde Yaygın Hatalar

1. Son dilimde durmak

Rapor beş dilim çizer, sonra bütün faaliyetleri operatöre yükler. Model çizilmiş ama kullanılmamıştır. Bütün gizli delikler bir sonraki kişi için açık kalır.

2. Belirsiz delikler

"Zayıf güvenlik kültürü" veya "farkındalık eksikliği" kanıtlanamaz, bir sorumluya verilemez ve kapatılamaz. Bir delik, birinin gelecek ay hâlâ orada olup olmadığını kontrol edebileceği kadar somut olmalıdır.

3. Dilimleri sabit saymak

Delikler açılır ve kapanır: bir iş için koruyucu sökülür, vardiya amiri izindedir, gece vardiyasında ikinci kişi yoktur. Sadece yazılı sisteme bakan bir analiz, olay günü var olan delikleri kaçırır.

4. Hafifletici dilimleri unutmak

Zararı sınırlayan savunmalar (acil stoplar, ilk yardım, acil durum müdahalesi) da dilimdir. Çalıştılarsa kaydedin. Çalışmadılarsa aynı olay daha ağır sonuçlanabilirdi.

5. Delik kapatmak yerine dilim eklemek

Bir prosedür daha, bir imza daha, bir KKD katmanı daha: aynı zayıf temel üzerine eklenen her dilim aynı deliklere sahiptir. Eksik koruyucu gibi bir gizli koşulu kapatmak, üç yeni idari katmandan daha çok işe yarar.

6. Modeli sadece kazadan sonra kullanmak

Ramak kala olaylar ve denetimler, kimse yaralanmadan aynı delikleri gösterir. Bir ramak kala bildirimi, çoğu zaman dilimlerin çoktan hizalandığının ilk işaretidir.


FindRisk ile İsviçre Peyniri Analizi

FindRisk, her dilimin kanıtını sahada toplamanıza yardım eder. Yapay zekâdan alan için bir inceleme veya denetim checklist'i oluşturmasını isteyin (örneğin "konveyör sıkışma giderme, ambalaj hattı") ve ekiple birlikte sahayı gezin. Koruyucudan yeniden çalıştırma panosuna kadar her savunmayı fotoğraflayın, deliği doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyin ve görüntünün yapay zekâ analizini alın.

Her delik Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir; böylece sadece olayın yaşandığı hatta değil, bütün tesiste hangi gizli koşulların en yüksek riski taşıdığını gösterebilirsiniz. FindRisk bulguları saniyeler içinde profesyonel bir rapora dönüştürür; raporu olay inceleme dosyasına ekleyebilirsiniz. Uygulama iOS ve Android'de çalışır.


Sıkça Sorulan Sorular

İsviçre peyniri modeli kim tarafından geliştirildi?

Model, Manchester Üniversitesi'nde psikolog olan James Reason tarafından geliştirildi. Temelleri 1990 tarihli gizli insan hataları makalesine ve Human Error kitabına dayanır; Managing the Risks of Organizational Accidents (1997) kitabında geliştirildi. En çok atıf alan versiyon, 2000 yılında BMJ'de yayımlanan "Human error: models and management" makalesidir. Reason 2025'te hayatını kaybetti; model havacılık, sağlık, mühendislik ve proses güvenliğinde hâlâ kullanılıyor.

İsviçre peyniri modelinin 4 katmanı nedir?

En sık anılan dört seviye organizasyonel etkiler, güvensiz gözetim, güvensiz davranışların ön koşulları ve güvensiz davranışlardır. Bunlar, Shappell ve Wiegmann'ın Reason'ın modeli üzerine kurduğu ve 2000 yılında ABD Federal Havacılık İdaresi için hazırlanan bir raporda anlattığı HFACS'tan gelir. Reason'ın kendi resmi dilim sayısını sabitlemez. Bir iş kazası incelemesinde, tasarım ve prosedürlerden gözetime ve çalışanın kendi kontrolüne kadar gerçekte kaç savunma varsa o kadar dilim kullanın.

Aktif hata ile gizli koşul arasındaki fark nedir?

Aktif hatalar, sistemle doğrudan temas hâlindeki kişilerin güvensiz davranışlarıdır; örneğin çalışan bir makineye uzanan operatör. Etkileri anlıktır ve genellikle kısa sürer. Gizli koşullar ise önceki kararlarla sisteme yerleşmiş zayıflıklardır; örneğin devreye alma sırasında sökülen bir koruyucu veya hızı ödüllendiren bir üretim hedefi. Yıllarca uykuda kalabilirler ve tekrarı önlemek için kapatılması gereken delikler bunlardır.

İsviçre peyniri modeli domino teorisinden nasıl ayrılır?

Domino tarzı modeller bir kazayı tek ve doğrusal bir olaylar zinciri olarak açıklar; bir halka çıkarılınca dizi durur. İsviçre peyniri modeli ise zayıflıkları hizalanan birden çok bağımsız savunmayı anlatır ve nedenlerin çoğunu çalışanda değil organizasyonda arar. Leveson gibi eleştirmenler modelin hâlâ doğrusal bir zincire fazla yakın olduğunu savunur; Hopkins gibi savunucular buna katılmaz.

İsviçre peyniri modeli hâlâ geçerli mi?

Evet, katmanlı savunmalar hakkında bir düşünme biçimi olarak ve dikkatli kullanıldığında geçerli. Deliklerin belirsizliği ve doğrusal bir sıra çağrıştırması nedeniyle eleştirilir; Reason ve meslektaşları da sınırlarını 2006'da kendileri gözden geçirmiştir. Safety Science'ta 2020'de yayımlanan bir inceleme, sistemik temelleri ve yüksek riskli sektörlerde süren kullanımı nedeniyle geçerliliğini koruduğu sonucuna varmıştır. Yanında mutlaka yapılandırılmış bir inceleme yöntemi kullanın.

İsviçre peyniri modeli iş kazası olmadan önce kullanılabilir mi?

Evet. Reason'ın gizli koşullar hakkındaki savı, bunların olaydan önce var olduğu ve önceden bulunup giderilebileceğidir. Bir denetimde veya iş incelemesinde tek bir tehlike için savunmaları listeleyin ve her birinin bugün nerede zayıf olduğunu sorun. Ramak kala bildirimleri özellikle değerlidir, çünkü bir ramak kala olay birkaç dilimin zaten hizalandığını ve sadece sonuncunun dayandığını gösterir.


Sonuç

İsviçre peyniri modeli, ciddi olayların neden nadiren tek bir kişinin hatası olduğunu açıklar: birkaç savunmada delik vardı ve bir gün bu delikler hizalandı. Modelin asıl değeri resimde değil, zorladığı sorulardadır; zararı durdurması gereken her savunma için bir soru. Bu şekilde kullanıldığında, inceleme "operatör hatası"ndan hatayı mümkün kılan koruyuculara, prosedürlere, eğitime, gözetime ve hedeflere taşınır.

Dilimleri somut tutun, her deliği kanıtı ve sorumlusu olan bir olgu olarak yazın, faaliyetlerinizin çoğunu gizli koşullara yöneltin ve aynı delikleri yeniden hizalanmadan önce başka yerlerde arayın. Yapı gereken yerde yanına bir kök neden yöntemi ve bow-tie ekleyin; eleştirmenlerin doğrusal düşünce hakkında söylediklerini de aklınızda tutun.

FindRisk'i indirerek her savunmayı sahada fotoğraflayabilir, delikleri işaretleyebilir, Fine-Kinney ile puanlayabilir ve incelemenizi saniyeler içinde rapora dönüştürebilirsiniz.

FindRisk'i Dene

Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?

Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.