Kontrol Hiyerarşisi: 5 Seviye ve Çözümlü Örnekler

Kontrol hiyerarşisi, risk kontrol tedbirlerini seçerken izlenen öncelik sırasıdır: önce tehlikeyi ortadan kaldırın, sonra daha az tehlikeli olanla değiştirin, mühendislik önlemleriyle çalışanı tehlikeden ayırın, idari önlemlerle çalışma şeklini değiştirin ve ancak en son kişisel koruyucu donanıma (KKD) başvurun. Üst seviyeler her çalışanın davranışına bağlı olmadan çalıştığı için daha güvenilir koruma sağlar.

İş güvenliği uzmanlarının neredeyse hepsi beş seviyeyi ezbere sayabilir. Zor olan, en kolay cevap bir kutu eldiven ve eğitim tutanağındaki bir imza olduğunda hiyerarşiyi gerçekten uygulamaktır. Pek çok sektörde risk değerlendirmesi tablolarının "alınacak önlem" sütununda hâlâ "KKD kullanılacak" ve "dikkatli olunacak" yazıyor; çünkü bu önlemler ucuz, hızlı ve görünür.

Bu rehber piramit görselinin ötesine geçiyor. Beş yaygın tehlikenin beş seviyenin tamamında nasıl ele alındığını, biri KKD'yi ana önlem olarak önerdiğinde kullanabileceğiniz bir karar tablosunu, iki kontrol planının puanlanmış karşılaştırmasını ve hiyerarşinin 6331 sayılı Kanun, ilgili yönetmelikler, ISO 45001 ve uluslararası kurallardaki karşılığını bulacaksınız.

Aynı Çatı Kenarı İçin İki Plan

Bir tesis yönetimi ekibi düşünün (kurgusal bir örnek). Çatıdaki klima santrali korumasız çatı kenarına birkaç metre mesafede ve bir teknisyen her ay bakım için çıkıyor. İki kişi kontrol planı yazıyor.

Birincisi şöyle yazıyor: "Teknisyen tam vücut emniyet kemeri ve lanyard kullanacak. Her çıkıştan önce işbaşı konuşması yapılacak." Plan ucuz, yarın başlayabilir.

İkincisi şöyle yazıyor: "Santrale en yakın kenar boyunca kalıcı korkuluk yapılacak. Korkuluk tamamlanana kadar sertifikalı ankraj noktasına bağlı emniyet kemeri ve yazılı kurtarma planı kullanılacak. Orta vadede, ekipman yenilenirken yerden bakımı yapılabilen santral seçilecek."

İki planda da emniyet kemeri var. Ama sadece ikincisi, teknisyenin kancayı takmayı unuttuğu gün, ankrajın yerinde olmadığı gün ya da işbaşı konuşmasına hiç katılmamış bir taşeron çalışanı çatıya çıktığında da korumaya devam eder. Kontrol hiyerarşisinin anlattığı fark budur. İki planı ilerleyen bölümde puanlıyoruz.

Kontrol Hiyerarşisi Nedir?

Kontrol hiyerarşisi, risk kontrol tedbirlerini en etkiliden en az etkiliye doğru sıralayan ve bir üst seviye makul şekilde uygulanamıyorsa bir alta inilmesini öngören bir çerçevedir. ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (NIOSH) beş seviye tanımlar: ortadan kaldırma, ikame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller ve KKD. NIOSH'a göre ortadan kaldırma, ikame ve mühendislik kontrolleri, maruziyeti "önemli bir insan müdahalesi olmadan" kontrol ettikleri için daha etkilidir.

Aynı sıra, farklı adlarla Türk mevzuatında ve uluslararası standartlarda da yer alır:

Kaynak	Hiyerarşiyi nasıl ifade ediyor
6331 sayılı İSG Kanunu (RG: 30.06.2012, Sayı: 28339), Madde 5	Risklerden kaçınmak, risklerle kaynağında mücadele etmek, tehlikeli olanı tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG: 29.12.2012, Sayı: 28512), Madde 10	Tehlikenin ortadan kaldırılması, daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi, risklerle kaynağında mücadele; toplu korunmaya öncelik
KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik (RG: 02.07.2013, Sayı: 28695), Madde 5	KKD, riskler toplu korunma sağlayan teknik önlemlerle veya iş organizasyonuyla önlenemediğinde ya da tam sınırlandırılamadığında kullanılır
ISO 45001:2018, Madde 8.1.2	Tehlikeyi ortadan kaldır → ikame et → mühendislik kontrolleri ve işin yeniden düzenlenmesi → eğitim dahil idari kontroller → uygun KKD
AB Çerçeve Direktifi 89/391/EEC, Madde 6(2)	Risklerden kaçınma, kaynağında mücadele, tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştirme, toplu korumaya bireysel korumaya göre öncelik
NIOSH / OSHA / İngiltere HSE	Ortadan kaldırma → ikame → mühendislik → idari → KKD; HSE'ye göre KKD "son çare" olmalıdır

Kontrol hiyerarşisi; risk kontrol hiyerarşisi, kontrol tedbirleri hiyerarşisi veya kontroller hiyerarşisi olarak da geçer. Ayrı bir risk analizi yöntemi değildir. Basit bir risk değerlendirmesinden Fine-Kinney'e ya da HAZOP'a kadar hangi yöntemi kullanırsanız kullanın, "kontrol tedbirleri" adımında uyguladığınız kuraldır.

Kontrol Hiyerarşisinin 5 Seviyesi

Ters piramit olarak kontrol hiyerarşisi: ortadan kaldırma, ikame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller ve KKD; en etkiliden en az etkiliye, her seviyede çatı kenarı örneğiyle

1. Ortadan Kaldırma (Eliminasyon)

Ortadan kaldırma, tehlikeyi kaynağında yok eder; böylece kimse ona maruz kalmaz. Örnekler: işi yüksekte değil zeminde yapmak, sahada kesim gerektirmeyen hazır ölçülü malzeme almak ya da bir işlemi tamamen kaldırmak. Ortadan kaldırma en kolay ve en ucuz şekilde tasarım ve satın alma aşamasında yapılır; süreç çalışmaya başladıktan sonra zorlaşır. 6331 Madde 5'teki "risklerden kaçınmak" ilkesi bu seviyeye karşılık gelir.

2. İkame (Değiştirme)

İkame, tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmektir. NIOSH'un örneği, solvent bazlı matbaa mürekkepleri yerine bitki bazlı mürekkep kullanmaktır. Diğer örnekler: solvent yerine su bazlı temizleyici, daha düşük gerilimli el aleti ya da tehlikeli kimyasalın daha küçük ambalajı. Tehlike azalır ama yok olmaz; ikame edilen malzemenin yeni bir tehlike getirmediğini kontrol edin.

3. Mühendislik Kontrolleri

Mühendislik kontrolleri, işyerinde, ekipmanda veya süreçte yapılan fiziksel bir değişiklikle çalışanı tehlikeden ayırır. Korkuluklar, makine koruyucuları, kilitleme sistemleri (interlock), lokal egzoz havalandırması, gürültü kabinleri ve forkliftleri yayalardan ayıran fiziksel bariyerler bu seviyededir. Kurulduktan sonra, çalışan hatırlasa da hatırlamasa da çalışırlar. Mevzuattaki "toplu korunma tedbirleri" büyük ölçüde bu seviyeyi kapsar.

4. İdari Kontroller

İdari kontroller çalışma şeklini değiştirir. NIOSH'un tanımıyla maruziyetin süresini, sıklığını veya şiddetini azaltan çalışma uygulamaları oluştururlar. Talimatlar, izin sistemleri, eğitim, işaretler, iş rotasyonu, gözetim ve erişim kısıtlaması bu seviyededir. Her seferinde uygulanmalarına bağlı oldukları için mühendislik kontrollerinin altında yer alırlar. Çalışma izni sistemi ve kilitleme-etiketleme (LOTO) prosedürleri yüksek enerjili işleri yöneten idari kontrollerdir.

5. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

KKD, maruziyeti azaltmak için giyilen donanımdır: eldiven, koruyucu gözlük, kulak koruyucu, baret, solunum koruyucu, tam vücut emniyet kemeri. Son savunma hattıdır. Sadece kullanan kişiyi korur; o da doğru tip seçildiyse, doğru takıldıysa ve donanım sağlamsa. KKD bozulduğunda çoğu zaman bu fark edilmez.

Çözümlü Örnekler: 5 Tehlike, 5 Seviye

Çoğu kaynak her seviye için farklı bir tehlikeden tek bir örnek verir. Sahada ise tersini yaparsınız: bir tehlikeyi alır, her seviyenin o tehlikeye ne yapabileceğini sorarsınız. Aşağıdaki tablo bunu beş yaygın tehlike için yapıyor. Seçenekler örnek niteliğindedir; hangisinin uygulanabilir olduğu işyerinize bağlıdır ve iyi bir kontrol planı genellikle birkaç seviyeyi birleştirir.

Tehlike	Ortadan kaldırma	İkame	Mühendislik	İdari	KKD
Düz çatı kenarından düşme (aylık klima bakımı)	Yerden bakımı veya izlenmesi yapılabilen ekipman seçmek	Merdiven ve kenara yürümek yerine korkuluklu mobil yükseltilebilir iş platformu kullanmak	Kenar boyunca kalıcı korkuluk; kendiliğinden kapanan kapılı sabit erişim	Sadece çalışma izniyle erişim; isimle belirlenmiş, eğitimli teknisyenler; kurtarma planı	Korkuluk yapılana kadar sertifikalı ankraja bağlı tam vücut emniyet kemeri
Silika tozu (el tipi testereyle beton kesme)	Açıklıkları beton dökümünde bırakarak kesimi gereksiz kılmak	Daha az toz çıkaran yöntem, örneğin aşındırıcı kesim yerine delme ve kırma	Bıçağa sürekli su veren testere; HEPA filtreli süpürgeye bağlı alet üstü emiş	Kesim alanına diğer çalışanları sokmamak; süreyi sınırlamak; kuru süpürme yapmamak	Görev ve süre gerektiriyorsa solunum koruyucu
Gürültü (90 dBA üzeri makine hattı)	Basınçlı havayla üfleme adımlarını süreçten çıkarmak	Yenilemede daha sessiz makine veya nozul almak	Akustik kabin, titreşim sönümleme, susturucular; operatör kabini	İş rotasyonu; sessiz dinlenme alanı; gürültü bölgesi işaretleme ve erişim sınırı	Ölçülen gürültü seviyesine göre seçilmiş kulak koruyucu
Solvent buharı (elle parça yağ alma)	Önceki süreçleri değiştirip parçaların yağsız gelmesini sağlamak	Solvent yerine su bazlı temizleyici	Kapaklı tank ve lokal egzoz havalandırması	Yazılı talimat; güvenlik bilgi formuna dayalı eğitim; kullanılmadığında kapakları kapalı tutmak	Kimyasala dayanıklı eldiven ve gözlük; havalandırma yetmiyorsa solunum koruyucu
Forklift–yaya çarpışması (depo)	Yaya güzergâhlarını forklift koridorlarından çıkarmak (örneğin toplama istasyonlarına konveyör)	Karışık alanlarda daha düşük hızlı ekipman	Fiziksel bariyerler ve ayrılmış yaya yolları; hız sınırlayıcılar; geçişlerde kilitli kapılar	Tek yönlü trafik planı; işaretli geçitler; operatör eğitimi	Yüksek görünürlüklü kıyafet

Tablodan üç sonuç çıkıyor:

Ortadan kaldırma genelde daha önceki aşamadadır. Neredeyse her ortadan kaldırma seçeneği bir tasarım ya da satın alma kararıdır. Risk değerlendirmeniz sadece sahada yapılıyorsa bu seçenekleri nadiren görürsünüz. Ekipman seçilirken mühendislik ve satın alma birimlerini sürece katın.
İşin çoğunu mühendislik kontrolleri yapar. Beş satırın dördünde, o gün kim çalışırsa çalışsın riski azaltan önlem mühendislik kontrolüdür.
KKD yine planda. Hiyerarşi KKD'yi plandan çıkarmaz; onu yedek önlem veya kalan risk için en alta taşır.

Bu önlemlerin bir kısmı uluslararası mevzuatta da yazılıdır. Örneğin ABD'nin inşaat sektörü silika standardı 29 CFR 1926.1153 Tablo 1, bu iş için bıçağa entegre su sistemi olan testereyi belirtir. Solunum koruyucu sadece bazı koşullarda eklenir: kapalı alanda ya da açık alanda vardiya başına dört saati aşan kesimde. Aynı standart, maruziyeti artırabilecek kuru süpürmeyi alternatifler uygulanabilir olduğu sürece yasaklar. Kimyasal tehlikeler için kimyasal güvenlik rehberimize, trafik yolları ve raflar için depo güvenliği kontrol listemize bakabilirsiniz.

KKD Öncelikli Planlar Neden İşlemez? Karar Tablosu

KKD öncelikli planlar işlemez, çünkü tüm korumayı tek bir kişinin her seferinde doğru davranmasına ve seçilmesi, uyması, bakımı ve yenilenmesi gereken bir donanıma bağlar. Bir risk değerlendirmesi taslağında ana veya tek önlem olarak KKD yazıyorsa bu tabloyu kullanın.

KKD öncelikli plan neyi varsayıyor	Pratikte ne oluyor	Bunun yerine ne sorulmalı
Maruz kalan herkes kullanacak	KKD sadece kullananı korur. Ziyaretçiler, taşeronlar ve oradan geçenler çoğu zaman korumasızdır	Alandaki herkesi koruyan bir toplu önlem var mı?
Her seferinde, sürekli kullanılacak	Sıcak, rahatsızlık ve aceleye gelen işler KKD'nin atlanmasına yol açar	Kimsenin bir şey yapmasına gerek kalmadan çalışan bir mühendislik önlemi var mı?
Doğru tip ve kişiye uygun	Solunum koruyucu için ABD mevzuatı 29 CFR 1910.134 sağlık değerlendirmesi, en az yılda bir uygunluk (fit) testi ve eğitim ister	KKD programı, maruziyeti ortadan kaldırmaktan daha mı ucuz?
Hâlâ çalışıyor	Filtreler dolar, kemerler aşınır, kulak koruyucular yanlış takılır ve bu görünmez	Kim, ne sıklıkla kontrol ediyor, kaydı nerede?
Kendisi yeni risk oluşturmuyor	KKD görüşü, duymayı, hareketi veya serinlemeyi kısıtlayarak yeni tehlike yaratabilir	Bu iş için KKD yeni bir tehlike doğuruyor mu?
Mevzuat KKD'yi ana önlem olarak kabul ediyor	Türk mevzuatı toplu korunmaya öncelik verir (aşağıya bakın)	Üst seviyeler değerlendirildi ve neden uygulanamadığı yazıldı mı?

Hukuki dayanak açıktır. 6331 sayılı Kanun Madde 5(g), işverenin "toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek" ilkesine uymasını ister. KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik Madde 5'e göre KKD, "risklerin, toplu korunmayı sağlayacak teknik önlemlerle veya iş organizasyonu ve çalışma yöntemleriyle önlenemediği, tam olarak sınırlandırılamadığı durumlarda kullanılır." Madde 6 ise KKD'nin kendisinin ek risk oluşturmamasını şart koşar. Uluslararası örnek olarak ABD'de solunum koruyucular ancak etkili mühendislik kontrolleri uygulanabilir olmadığında veya bunlar kurulurken kullanılır (29 CFR 1910.134(a)(1)). Gürültü standardı 29 CFR 1910.95(b)(1) ise Tablo G-16 sınırlarının (sekiz saat için 90 dBA) üzerinde önce idari veya mühendislik kontrollerini, bunlar yetmezse KKD'yi ister.

KKD Ne Zaman Doğru Cevaptır?

KKD üç durumda doğru cevaptır: üst seviye önlemler kurulana kadar geçici önlem olarak, bu önlemlerden sonra kalan risk için ve üst seviyelerin gerçekten uygulanamadığı kısa, rutin dışı veya acil işlerde.

Geçici önlem. OSHA, uzun vadeli çözümler geliştirilip uygulanırken "geçici kontroller" kullanılmasını önerir (OSHA). Çatı örneğindeki emniyet kemeri tam olarak budur: korkuluk yapılana kadar teknisyeni korur. Üzerine bir bitiş tarihi yazın.
Kalan risk. Mühendislik kontrollerinden sonra bir miktar maruziyet kalabilir. Silika örneğinde Tablo 1, su sistemi olsa bile kapalı alandaki kesim için solunum koruyucu ister.
Rutin dışı veya acil işler. Kurtarma, dökülme müdahalesi ve tek seferlik işlerde üst seviye önlemlere az yer kalabilir. KKD kararı yine de bilinçli verilmeli ve kayda geçmelidir; varsayılan cevap olmamalıdır.

Her durumda KKD bir önlem kombinasyonunun parçasıdır. OSHA'nın yaklaşımı da budur: tek bir yöntem çalışanları tam korumuyorsa kontrol seçeneklerini birlikte kullanın.

Farkı Puanlamak: Önlem Öncesi ve Sonrası Risk

Risk puanı hiyerarşiyi görünür kılar. Aşağıda giriş senaryosundaki iki çatı planı, Fine-Kinney örneklerimizde kullandığımız ölçeklerle (Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet) puanlanıyor. Değerler temsilîdir.

Durum	O	F	Ş	Risk	Sınıf
Önlem yok: teknisyen korumasız kenarın yakınında yürüyor	3 (alışılmadık ama mümkün)	2 (aylık)	15 (tek ölüm)	90	Önemli
Plan 1: sadece emniyet kemeri ve işbaşı konuşması, doğru kullanıldığında	3	2	7 (ciddi yaralanma: tutulan düşme, askıda kalma)	42	Olası
Plan 1, kemerin bağlanmadığı gün	3	2	15	90	Önemli
Plan 2: kalıcı korkuluk yapıldı	0,5 (akla gelir ama çok düşük ihtimal)	2	15	15	Kabul edilebilir

İki noktaya dikkat edin. Birincisi, sadece KKD'ye dayanan plan puanı yalnızca her seferinde doğru kullanıldığında düşürür; gerçek riski davranışa göre 42 ile 90 arasında gidip gelir. İkincisi, korkuluk şiddeti değil olasılığı düşürür ve bunu çatıdaki herkes için yapar. Santral ileride yerden bakımı yapılabilen bir modelle değiştirilirse kenara maruziyet tamamen ortadan kalkar.

Kinney ve Wiruth'un ölçekleri görecelidir; puanları mutlak sayı olarak değil, aynı değerlendirme içindeki seçenekleri karşılaştırmak için kullanın. Hiçbir seçenek riski yeterince düşürmüyorsa ALARP ilkesi, ek önlemlerin makul ölçüde uygulanabilir olup olmadığına karar vermenize yardım eder.

Risk Değerlendirmesinde Kontrol Hiyerarşisi Nasıl Uygulanır?

Hiyerarşiyi uygulamak için her önemli tehlikede en üstten başlayın ve her üst seviyenin neden kullanıldığını ya da kullanılmadığını yazın. Pratik bir sıra:

Tehlikeyi ve işi net tanımlayın. "Yüksekte çalışma" fazla genel. "Kuzey çatı kenarına 2 m mesafedeki 3 no'lu klima santralinin aylık filtre değişimi" kontrol edebileceğiniz bir tanımdır.
Önce ortadan kaldırma sorusunu sorun. İş tehlike olmadan yapılabilir mi? Tasarım, satın alma ve planlama seçeneklerini de düşünün.
Seviyeleri sırayla inin. Her seviye için, reddetseniz bile en az bir gerçekçi seçenek yazın.
Üst seçeneklerin neden reddedildiğini kaydedin. Maliyet, süre veya teknik gerekçeyle "uygulanamaz, çünkü…" yazın. Bu kayıt denetimlerde ve iş müfettişine karşı kanıtınızdır.
Önlemleri birleştirin. Uygulanabilir en üst seviyeyi seçin, kalan risk için alt seviyeleri ekleyin.
Her önleme sorumlu ve tarih verin. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 10, kontrol planlarında sorumlu kişi veya birimin ve başlangıç-bitiş tarihlerinin yer almasını ister.
Kalan riski yeniden puanlayın. Yönetmeliğe göre önlemlerden sonra risk seviyesi yeniden değerlendirilir; hâlâ kabul edilebilir değilse 3. adıma dönün.
Önlemleri sahada doğrulayın. Bir parçası eksik korkuluk ya da kanalı tıkalı bir davlumbaz önlem değildir. Denetimlerde kontrol edin.

ISO 45001 Madde 8.1.2, kuruluşların bu hiyerarşiyi kullanarak tehlikeleri ortadan kaldırmak ve İSG risklerini azaltmak için bir süreç kurmasını ister. Aynı kayıtlar belgelendirme denetimlerinde de işinize yarar.

Kontrol Hiyerarşisinde Sık Yapılan Hatalar

1. Varsayılan önlem olarak "KKD" ve "eğitim" yazmak

Bu, önlem sütunu saha turundan sonra masa başında doldurulduğunda olur. Tehlikelidir, çünkü iki önlem de tamamen davranışa bağlıdır ve hiçbiri tehlikenin kendisini değiştirmez.

2. "Süreci değiştiremeyiz" diyerek ortadan kaldırmayı atlamak

Ekipler çoğu zaman ortadan kaldırmanın işi durdurmak anlamına geldiğini düşünür. Pratikte bu genellikle bir tasarım, satın alma ya da planlama değişikliğidir. Atlandığında tehlike ekipmanın ömrü boyunca sabitlenir.

3. Uyarı levhasını mühendislik kontrolü saymak

Levhalar, zemin işaretlemeleri ve uyarı etiketleri idari kontroldür. Bunları mühendislik kontrolü olarak sınıflandırmak planı olduğundan güçlü gösterir ve kalan riskin düşük puanlanmasına yol açar.

4. İkame edilen malzemeyi kontrol etmeden değiştirmek

Yeni kimyasal daha az toksik olup daha düşük parlama noktasına sahip olabilir; daha sessiz bir makine yeni bir sıkışma noktası getirebilir. İkamenin de kısa bir risk değerlendirmesi gerekir.

5. Geçici KKD'yi kalıcı hale getirmek

Mühendislik çözümünün sahibi olmadığında geçici emniyet kemeri veya solunum koruyucu kullanımı kalıcılaşır. Her geçici önleme bir bitiş tarihi ve sorumlu verin.

6. Önlemlerin çalıştığını doğrulamamak

Hiç ölçülmeyen lokal havalandırma ya da devre dışı bırakılmış kilitleme sistemleri sahte bir güven duygusu verir. Mühendislik kontrollerini rutin denetimlerinize dahil edin.

FindRisk ile Kontrol Hiyerarşisini Sahada Uygulamak

FindRisk, kontrol hiyerarşisini tehlikelerin gerçekten bulunduğu yerde uygulamanıza yardım eder. Saha turunda tehlikeleri doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyebilir ve gözden kaçmış olabilecek tehlikeleri fark etmek için yapay zekâ analizini kullanabilirsiniz. Yapay zekâ ile checklist oluşturma özelliği, değerlendirdiğiniz alan için bir denetim listesi hazırlar; bu, korkulukların, makine koruyucularının ve havalandırmanın hâlâ yerinde olduğunu doğrulamanın pratik bir yoludur.

Fine-Kinney risk değerlendirmesi uygulamanın içinde hazır olduğu için bir tehlikeyi önlem öncesi ve sonrası puanlayabilir, seçtiğiniz planın riski kabul edilebilir sınıfa indirip indirmediğini görebilirsiniz. Tamamlanan değerlendirme saniyeler içinde yöneticilere veya denetçilere gönderilebilecek profesyonel bir rapora dönüşür. FindRisk iOS ve Android'de çalışır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kontrol hiyerarşisinin 5 seviyesi nedir?

En etkiliden en az etkiliye beş seviye şunlardır: ortadan kaldırma, ikame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller ve kişisel koruyucu donanım. NIOSH, OSHA, HSE ve ISO 45001 bu sırayı kullanır. Ortadan kaldırma tehlikeyi yok eder, ikame onu daha az tehlikeli olanla değiştirir, mühendislik kontrolleri çalışanı tehlikeden ayırır, idari kontroller çalışma şeklini değiştirir, KKD ise sadece kullanan kişiyi korur.

KKD neden en az etkili kontrol olarak kabul edilir?

KKD tehlikeyi yerinde bırakır ve sadece kullanan kişiyi korur; o da doğru tip seçildiyse, uyuyorsa, doğru kullanılıyorsa ve sağlamsa. Bunlardan biri aksadığında koruma ortadan kalkar ve çoğu zaman kimse fark etmez. Bu yüzden KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik Madde 5, KKD'yi ancak riskler toplu korunma veya iş organizasyonuyla önlenemediğinde kullanılacak önlem olarak tanımlar.

Eğitim idari kontrol müdür?

Evet. ISO 45001 Madde 8.1.2 idari kontrolleri "eğitim dahil" olarak sayar; NIOSH da iş süreci eğitimini idari kontrol örneği olarak verir. Eğitim diğer tüm seviyelerin işlemesi için şarttır, çünkü çalışanın koruyucuyu, havalandırmayı ve KKD'yi nasıl kullanacağını bilmesi gerekir. Ama tek başına tehlikeyi değiştirmez.

Ortadan kaldırma ile ikame arasındaki fark nedir?

Ortadan kaldırma tehlikeyi tamamen yok eder, maruziyet kalmaz. İkame ise tehlikeyi daha az tehlikeli olanla değiştirir, bir miktar tehlike kalır. İşi çatı yerine zeminde yapmak ortadan kaldırmadır. Solvent bazlı temizleyiciden su bazlı temizleyiciye geçmek ikamedir; çünkü yeni temizleyici de kullanım önlemleri gerektirebilir.

Kontrol hiyerarşisi yasal bir zorunluluk mu?

Türkiye'de "hiyerarşi" kelimesi geçmese de ilke yasada yazılıdır. 6331 sayılı Kanun Madde 5 risklerden kaçınmayı, kaynağında mücadeleyi, tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştirmeyi ve toplu korunmaya öncelik vermeyi sayar. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 10 ve KKD Yönetmeliği Madde 5 aynı sırayı uygular. Kendi işyerinize uygulanan özel mevzuatı ayrıca kontrol edin.

Birden fazla kontrol seviyesi aynı anda kullanılabilir mi?

Evet, genellikle kullanılmalıdır. OSHA, tek bir yöntem çalışanları tam korumuyorsa kontrol seçeneklerinin birlikte kullanılmasını önerir. Tipik bir plan uygulanabilir en üst seviyeyi (örneğin korkuluk veya lokal egzoz) seçer, kalan risk için idari kontrolleri ve KKD'yi ekler.

Sonuç

Kontrol hiyerarşisini anlatmak kolay, uygulamak zordur. Her önemli tehlikede en üstten başlayın: tehlike ortadan kaldırılabilir mi, ikame edilebilir mi, mühendislik önlemiyle ayrılabilir mi? Talimatlara ve KKD'ye ancak bunlardan sonra dayanın. Üst seçeneklerin neden uygulanamadığını kaydedin, kalan risk için önlemleri birleştirin ve her birine sorumlu ile tarih verin.

Çözümlü örnekler, en güçlü önlemlerin genellikle fiziksel olduğunu ve çoğu zaman tasarım ile satın alma aşamasında belirlendiğini gösteriyor. KKD geçici ve kalan risk önlemi olarak yerini korur; ama sadece KKD'ye dayanan bir plan, herkesin her seferinde doğru davranmasına bağlıdır.

Kontrol hiyerarşisini kendi işyerinizde uygulamak için FindRisk'i indirin, bir sonraki saha turunuzda tehlikeleri fotoğraf üzerinde işaretleyin ve önlem öncesi ile sonrasını puanlayın.