FindRisk Logo
Domino Teorisi (Heinrich): 5 Domino, Bird Modeli ve Sınırları
Tüm Makaleler
domino teorisiHeinrich domino teorisikaza nedenleri teorilerikayıp nedenleri modelikaza araştırmasıtehlikeli davranış

Domino Teorisi (Heinrich): 5 Domino, Bird Modeli ve Sınırları

11 Kasım 202616 dk okumaFindRisk Team

Domino teorisi, H. W. Heinrich'in 1931 tarihli Industrial Accident Prevention kitabında ortaya koyduğu bir kaza nedenleri modelidir. Yaralanmayı sırayla devrilen beş etkenin sonuncusu olarak tanımlar: soy ve sosyal çevre, kişinin kusuru, tehlikeli davranış veya mekanik tehlike, kaza ve yaralanma. Dominolardan biri çekilirse yaralanma gerçekleşmez.

Model neredeyse yüz yaşında, ama İSG eğitimlerinde, sınav konularında ve kaza araştırma formlarında hâlâ karşınıza çıkıyor. Resmi basit ve akılda kalıcı. Zayıf yanları da bir o kadar gerçek: modelin yanında anılan oranlar doğrulanamıyor ve sonuna kadar götürülen bir domino zinciri genellikle çalışanda bitiyor. Bu yazıda Heinrich'in gerçekte ne önerdiğini, Frank Bird'ün modeli nasıl güncellediğini, kanıtın nerede yetersiz kaldığını ve neyin hâlâ işe yaradığını tek bir kazayı her modelle okuyarak ele alıyoruz.


Bir Yükleme Rampası, Üç Farklı Açıklama

Aşağıdaki vaka kurgusaldır; her modelin bir kaza araştırmasını nasıl yönlendirdiğini göstermek için kurulmuştur.

Bir dağıtım deposunda stok ofisinden yükleme rampasına giden en kısa yol, forkliftlerin döndüğü ve geri manevra yaptığı alandan geçiyor. İşaretli bir yaya yolu yok. Dört aydır çalışan bir stok sayım personeli, elindeki el terminalini okuyarak bu alandan geçiyor. Bir dengeli tip (counterbalance) forklift, bir raf ucunun arkasından geri geri çıkıyor; mavi uyarı ışığı üç haftadır bozuk. Arıza günlük kullanım öncesi kontrolde iki kez işaretlenmiş, ama onarım talebi açılmamış. Arka teker çalışanın ayağının üzerinden geçiyor ve ayağı kırılıyor. Rampada iki tır bekliyor ve vardiya programın gerisinde.

Üç ayrı araştırmacı aynı olgulara bakıyor:

  • Birincisi Heinrich'in dominolarını kullanıyor ve geri manevra yapan bir forkliftin arkasından geçen dikkatsiz bir çalışan buluyor.
  • İkincisi Bird'ün kayıp nedenleri dizisini kullanıyor ve eksik yönetim kontrolleri buluyor: rampa için bir trafik planı yok ve arıza bildirimi hiçbir yere ulaşmamış.
  • Üçüncüsü sistem yaklaşımıyla oradan geçmenin neden mantıklı göründüğünü soruyor ve insanları dönüş alanından geçiren bir yerleşim, yürürken aşağı bakmayı gerektiren bir görev ve hızı ödüllendiren bir program buluyor.

Üçü de aynı olayı anlatıyor. Önerdikleri faaliyetler ise çok farklı ve modelin seçimi tam da bu yüzden önemli.


Domino Teorisi Nedir?

Domino teorisi, kazayı her etkenin bir sonrakini tetiklediği doğrusal bir dizi olarak ele alan ardışık (olaylar zinciri) bir modeldir. Heinrich'in birinci aksiyomu bunu açıkça söyler: yaralanma her zaman tamamlanmış bir etkenler dizisinin sonucudur ve bu etkenlerden biri kazanın kendisidir (Safety+Health, 2011).

Domino Heinrich'in adı Güncel bir derlemedeki karşılığı
1 Soy ve sosyal çevre Kişinin kontrolü dışındaki, performansını sınırlayan koşullar (örneğin eğitime erişimin olmaması)
2 Kişinin kusuru Olaya katkıda bulunan kişisel özellikler (örneğin unutkanlık)
3 Tehlikeli davranış veya mekanik ya da fiziksel tehlike Tehlikeli davranış veya tehlikeli durum
4 Kaza Olayın kendisi
5 Yaralanma Kazanın sonucu

Sağ sütun, aşağıda atıf yapılan 2025 tarihli derlemeyi izler.

Önleme mantığı resimden çıkar. Journal of Applied Clinical Medical Physics'te 2025'te yayımlanan bir derlemeye göre, belirtilen nedenlerden herhangi birini ele almak, yani mecazi olarak dominolardan birini çekmek kazayı önlemenin anahtarıdır (Wong ve Pawlicki, 2025). Aynı derleme, ilk domino dışındaki dört dominonun ağırlıklı olarak kişiyi kazanın nedeni olarak hedef aldığını belirtir.

Uygulamada en çok ilgiyi üçüncü domino görür, çünkü bir vardiya amirinin vardiya içinde görüp müdahale edebildiği tek domino odur. Modelin sorunu da, ileride göreceğiniz gibi, tam burada başlar.


Teorinin Kökeni: Heinrich, Travelers ve 1931 Tarihli Kitap

Herbert W. Heinrich, Hartford'daki (Connecticut, ABD) Travelers Insurance Company'de çalışıyordu. Industrial Accident Prevention: A Scientific Approach adlı kitabı ilk kez 1931'de yayımlandı. Sonraki baskılar arasında Dan Petersen ve Nestor Roos'un da yazarları arasında olduğu 1980 baskısı vardır.

Kitaptaki üç fikir hâlâ alıntılanır:

  1. Yukarıdaki domino dizisi.
  2. 88-10-2 oranı. Heinrich kazaların %88'ini kişilerin tehlikeli davranışlarına, %10'unu güvensiz mekanik veya fiziksel koşullara, %2'sini ise önlenemeyen nedenlere bağladı (Safety+Health, 2011).
  3. Kaza üçgeni. 330 kazadan 300'ü yaralanmasız, 29'u hafif yaralanmalı ve biri ağır yaralanmalı olarak sonuçlanır (aynı kaynak).

Safety+Health'e göre Heinrich 75.000 vakayı inceledi; bunların 12.000'i sigorta kayıtlarından, 63.000'i fabrika yöneticilerinden geliyordu. Amerikan Güvenlik Profesyonelleri Derneği'nin (ASSP) dergisi Professional Safety'de yazan Dave Rebbitt, Heinrich'in orijinal çalışmasının ve verilerinin mevcut olmadığını ve kimsenin bulgularını doğrulayamadığını ya da kesin olarak çürütemediğini ekler (Rebbitt, 2014).

Model döneminin izlerini de taşır. Wong ve Pawlicki, kişiye yapılan ağır vurguyu seri üretim ve standardizasyonun damga vurduğu ikinci sanayi devriminin kültürüne bağlar.


Bird ve Loftus: Güncellenmiş Domino Dizisi

Frank E. Bird Jr. zinciri korudu, ama başlangıç noktasını çalışandan yönetime taşıdı. 1974'te International Loss Control Institute'u (ILCI) kuran Bird, güncellenmiş diziyi Robert Loftus'la Loss Control Management (1976) kitabında ortaya koydu. Bu kayıp nedenleri modelinde ilk domino yönetim kontrolünün eksikliğidir. Professional Safety'de yayımlanan bir anma yazısı modeli şöyle özetler: kayıp nedenleri modeli, kontrol eksikliğinin kaza kayıplarına nasıl yol açtığını gösteriyordu (Germain ve Clark, 2007, DNV).

Heinrich'in beş dominosu ile yönetim kontrolü eksikliğiyle başlayan Bird'ün güncellenmiş kayıp nedenleri dizisinin karşılaştırması

Heinrich (1931) Bird'ün kayıp nedenleri dizisi Ne değişti
Soy ve sosyal çevre Kontrol eksikliği (yönetim) Zincirin başı kişinin geçmişinden yönetim sistemine kayar
Kişinin kusuru Temel nedenler: kişisel faktörler ve iş faktörleri Tasarım ve prosedür gibi iş faktörleri kişisel faktörlerin yanına gelir
Tehlikeli davranış veya mekanik tehlike Doğrudan nedenler: standart dışı davranışlar ve koşullar Aynı domino, daha az yargılayıcı bir dil
Kaza Olay Aynı olay
Yaralanma Kayıp Yalnızca yaralanmadan daha geniş

Bird ayrıca 1:10:30:600 oranıyla bilinir. Aynı anma yazısına göre bu oran, Insurance Company of North America'da 297 şirketin bildirdiği 1.753.498 kazanın incelendiği bir çalışmadan çıktı. Heinrich'in üçgeni gibi bu oran da nedenleri değil sıklıkları anlatır; dolayısıyla küçük olayları azaltmanın ölümlü kazaları azaltacağının kanıtı olarak okunmamalıdır.

Güncellemenin önemi, araştırmacının sorduğu soruyu değiştirmesidir. "Hatayı kim yaptı?" sorusu yerini "hangi kontrol eksikti, zayıftı ya da uygulanmadı, neden?" sorusuna bırakır.


Yükleme Rampası Olayını Her Modelle Okumak

Kurgusal yükleme rampası vakasını her modelle ayrı ayrı inceleyelim, ardından her okumanın ürettiği faaliyetlere bakalım.

Birinci okuma: Heinrich'in dominoları

  1. Soy ve sosyal çevre: kaydedilecek işe yarar bir şey yok. Bugün bir kaza araştırması çalışanın aile geçmişini incelemez; bu da dominonun ne kadar eskidiğini gösterir.
  2. Kişinin kusuru: "dikkatsiz; trafiğe değil el terminaline bakıyordu."
  3. Tehlikeli davranış / mekanik tehlike: geri manevra yapan forkliftin arkasından geçti; uyarı ışığı bozuktu.
  4. Kaza: ayağı arka tekerin altında kaldı.
  5. Yaralanma: ayakta kırık.

Üçüncü domino çekilirse yaralanma önlenir; bu yüzden faaliyetler davranışı hedefler: yeniden eğitim, uyarı, herkese bir toolbox (iş başı) konuşmasıyla hatırlatma ve ışığın onarılması.

İkinci okuma: Bird'ün kayıp nedenleri dizisi

  1. Kontrol eksikliği: rampa için bir trafik planı ve işaretli yaya yolu yok; kullanım öncesi kontrollerde bulunan arızaların onarım talebine dönüşeceği bir yol yok; işe giriş eğitimi rampa trafik kurallarını kapsamıyor.
  2. Temel nedenler: kişisel (dört aylık, rampa kuralları kendisine hiç gösterilmemiş); iş (tek kısa yol dönüş alanından geçiyor, bir raf ucu sürücünün görüşünü kapatıyor, sayım görevi yürürken yapılıyor, rampada tırlar bekliyor).
  3. Doğrudan nedenler: birinci okumadaki davranış ve durumun aynısı.
  4. Olay: geri manevra yapan forklift yayaya çarptı.
  5. Kayıp: yaralanma, iş günü kaybı ve geciken sevkiyat.

Üçüncü okuma: sistem yaklaşımı

James Reason, sistemin ucundaki kişilerin hatalarına ve prosedür ihlallerine odaklanan kişi yaklaşımını, insanların yanılabilir olduğunu ve en iyi kuruluşlarda bile hataların beklenmesi gerektiğini kabul eden sistem yaklaşımından ayırır (Reason, BMJ 2000). Bu gözle bakınca o geçiş bir istisna değil, normal işin parçasıydı: tek kısa yol o olduğu için herkes oradan geçiyordu. Savunmalar (yerleşim, araç-yaya ayrımı, uyarı ışığı, arıza döngüsü, gözetim) haftalardır ya da daha uzun süredir zayıftı; bekleyen tırlar hem sürücüye hem sayım personeline hızı doğru seçim gibi gösteriyordu. Bunlar gizli koşullardır: yaralanmadan çok önce oradaydılar ve bir sonraki kazadan önce düzeltilebilirler.

Her okumanın ürettiği faaliyetler

Faaliyet Heinrich Bird Sistem Kontrol hiyerarşisi düzeyi
Sayım personeline yeniden eğitim, yazılı uyarı Evet — — İdari
Toolbox konuşması: forkliftin arkasından geçilmez Evet Evet — İdari
Uyarı ışığını onarmak Evet Evet Evet Mühendislik
Kullanım öncesi kontrolde arıza bulunan forklift onarılana kadar kullanımdan çekilir — Evet Evet İdari
Yaya yolu ve geçiş noktası işaretlemek; rampa kurallarını işe giriş eğitimine eklemek — Evet Evet İdari
Kör raf ucuna ayna takmak — Evet Evet Mühendislik
Yaya yolu ile dönüş alanı arasına sabit bariyer koymak — — Evet Mühendislik
Ofis kapısını ya da güzergâhı taşıyarak yayaların dönüş alanından geçmesini ortadan kaldırmak — — Evet Ortadan kaldırma
Sayımı trafik içinde yürürken değil, sabit noktalarda yapmak — — Evet İdari
Arıza onarım sürelerini ve güzergâh ihlallerini öncü gösterge olarak izlemek; rampa planlamasını gözden geçirmek — — Evet Organizasyonel

Heinrich okuması olgular konusunda yanlış değil. Sadece erken duruyor ve biri dışında tüm faaliyetleri en zayıf kontrol düzeyinde kalıyor. Rampayı her gün kontrol altında tutan denetimler için depo ve lojistik güvenliği kontrol listesine bakabilirsiniz.

Türk mevzuatı da aynı yöne bakar. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun (RG 30.06.2012, sayı 28339) 5. maddesindeki risklerden korunma ilkeleri arasında risklerle kaynağında mücadele etmek, tehlikeli olanı tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek ve toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek yer alır (6331 sayılı Kanun). Yalnızca eğitim ve uyarıyla kapanan bir kaza araştırması bu ilkelerin gerisinde kalır.


Heinrich Neyi Doğru Gördü?

Heinrich'in bugün olağan kabul ettiğimiz birkaç fikri vardır:

  • Yaralanmaların olaydan önce var olan nedenleri vardır. Kazaları şanssızlık yerine bir dizi olarak görmek, önlemeyi bir yönetim işi hâline getirdi.
  • Sorumluluk yönetimdedir. Sekizinci aksiyomuna göre kazaları önlemek için en iyi fırsata ve olanağa sahip olan yönetimdir ve bu nedenle sorumluluğu da üstlenmelidir. Oranlarını eleştirenler bu kısmı çoğu zaman atlar.
  • Yaralanmasız olaylar da bilgi taşır. Üçgenin kalıcı değeri, öncül olaylara gösterdiği ilgidir; ramak kala bildirimi de bu fikre dayanır.
  • Resimde hem davranış hem durum vardır. Üçüncü domino ikisini birden adlandırır; %88 iddiası dikkati bunlardan birine çekmiş olsa da.

Domino Teorisi Nerede Yetersiz Kalıyor?

Veri doğrulanamıyor

88-10-2 ve 300-29-1 oranları artık var olmayan dosyalara dayanır. Safety+Health, Fred Manuele'nin Heinrich Revisited (2002) kitabındaki, Heinrich'in kullandığı orijinal dosyaların bulunmadığı ve bu yüzden kimsenin çalışmayı inceleyemediği tespitini aktarır. Judith Erickson ise Heinrich'in amirlerin doldurduğu kaza raporlarını kullandığını ekler; yani her vakaya atfedilen neden, amirin görüşüdür. Rebbitt'e göre %88 rakamı bir kavramdan sık alıntılanan bir olguya yükseltilmiş, hatta %90'a yuvarlanmıştır.

Önlemeyi çalışana yöneltiyor

Manuele'nin 88-10-2'ye itirazı, önleme çabalarının işin yapıldığı sistem yerine çalışana yöneltilmesidir. Professional Safety'de Ekim 2011'de yayımlanan "Reviewing Heinrich: Dislodging Two Myths From the Practice of Safety" başlıklı makalesinde bırakılması gereken iki varsayımı adlandırır: iş kazalarının temel nedeninin çalışanların tehlikeli davranışları olduğu ve kaza sıklığını azaltmanın ağır yaralanmaları da aynı ölçüde azaltacağı.

Hafif yaralanma sayıları ağır yaralanmalar hakkında az şey söyler

Pratikte en büyük etkisi olan, Manuele'nin ikinci varsayımıdır. Ağır ve hafif olayların nedenleri farklıysa, düşen bir hafif yaralanma sayısı ölümlü kaza riski hakkında pek bir şey söylemez. Yükleme rampası vakası bu tuzağı gösterir: bir işyeri yıllarca kesik ve ezik sayısını düşürebilir, insanlar ise forkliftlerin dönüş alanından geçmeye devam eder.

Gerçek kazalar tek bir çizgi değildir

Domino resminde tek bir zincir ve her adımda tek bir neden vardır. Kazaların çoğunda ise aynı anda üst üste gelen birkaç katkı koşulu bulunur. EU-OSHA'nın OSHwiki'sindeki kaza araştırma teknikleri maddesi, ardışık ve epidemiyolojik modellerin modern sosyoteknik sistemlerin karmaşıklığını ve dinamiklerini açıklamaya uygun olmadığını belirtir (OSHwiki, FIOH, güncelleme 2024).

"Kişinin kusuru" suçlamaya davet çıkarır

İngiltere İSG otoritesi HSE, insan hatasını normal ve öngörülebilir olarak tanımlar ve araştırmaların "operatör hatası"nda durmak yerine kişilerin neden hata yaptığını ortaya koymaya çalışması gerektiğini söyler (HSE, Managing human failures). "Kişinin kusuru" adlı bir dominosu olan model, orada durmayı kolaylaştırır. Davranış-durum ayrımı ve %88 iddiası için tehlikeli davranış ve tehlikeli durum yazımıza bakabilirsiniz.


Domino Teorisi, İsviçre Peyniri Modeli ve Sistem Modelleri

Üç model ailesi de hâlâ kullanılıyor. Fark, nedenleri nerede aradıklarındadır.

Heinrich domino (1931) Bird kayıp nedenleri Reason İsviçre peyniri Sistem modelleri (STAMP, FRAM, AcciMap)
Tür Ardışık Ardışık Katmanlı savunmalar (çoğu zaman olaylar zinciri modelleriyle aynı grupta sınıflanır) Sistemik
Başlangıç noktası Kişinin geçmişi ve kusurları Yönetim kontrolü eksikliği Gizli koşullar ve aktif hatalar Sistem genelindeki etkileşimler ve kontrol
Çalışana bakışı Ana neden kaynağı Birkaç temel nedenden biri Zaten zayıflamış olabilecek savunmaların içinde çalışan kişi Uyum sağlayan bir sistemin parçası
Tipik çıktı Davranışı düzelt Eksik kontrolü tamamla Birden fazla savunmadaki delikleri kapat Kısıtları, geri bildirimi ve tasarımı değiştir
En uygun olduğu yer Nedensellik zinciri fikrini öğretmek Yönetilen bir sistemdeki rutin olaylar İşyeri olaylarının çoğu Karmaşık, yüksek tehlikeli işletmeler

Eleştirmenler ilk iki aileyi de birbirine bağlar. Nancy Leveson, İsviçre peyniri modelini domino modelinin biraz değiştirilmiş bir versiyonundan öte bir şey olmadığını söyleyerek aynı doğrusal olaylar zinciri sınırlılığını paylaştığını savunur (Leveson 2020 özeti, Patientsikkerhed). Wong ve Pawlicki de domino ve İsviçre peyniri modellerini iyi bilinen olaylar zinciri modelleri olarak aynı grupta ele alır ve kazaların doğrusal olmayan, sosyoteknik doğasını vurgulayan sistemik modellerle karşılaştırır. Bu modellerin üzerine kurulan araştırma yöntemleri için kök neden analizi yazımıza bakabilirsiniz.


Güncel Bir Kaza Araştırmasında Neyi Korumalı?

Heinrich ile güncel modeller arasında seçim yapmanız gerekmez. Hâlâ geçerli olanı koruyun, gerisini bırakın.

Koruyun Bırakın
Kazaların olaydan önce nedenleri vardır, bu yüzden önlenebilirler Soy ve karakteri neden saymak
Önleme yönetimin sorumluluğudur (8. aksiyom) 88-10-2'yi istatistik gibi alıntılamak
Öncül olaylar için ramak kala ve küçük olayları incelemek 300-29-1'i ağır yaralanmaları önlemenin rehberi saymak
Hem davranışı hem durumu kaydetmek Her adımda tek nedenli tek bir düz zincir
Zincirin olabildiğince başında müdahale etmek Araştırmayı tehlikeli davranışta bitirmek

Her bulgu için pratik bir kural: araştırma bir tehlikeli davranışa ulaştığında, faaliyet yazmadan önce iki soru daha sorun. Bu davranış o an kişiye neden mantıklı geldi? Hangi kontrol bu davranışı gereksiz ya da imkânsız kılmalıydı?

Türkiye'de bu sorular yasal bir yükümlülüğün de parçasıdır. 6331 sayılı Kanun'un 14. maddesine göre işveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, gerekli incelemeleri yaparak raporlarını düzenler; yaralanma veya ölüme yol açmasa da zarar potansiyeli olan olayları da inceler. İncelemenin "çalışan dikkatsizdi" cümlesinde bitmesi, bu maddenin amacını karşılamaz. Bu soruları adım adım işleyen bir süreç için kaza araştırması rehberimize bakabilirsiniz.


Yaygın Hatalar

1. %88'i ölçülmüş bir olgu gibi alıntılamak

Rakam, kimsenin kontrol edebileceği bir veriye dayanmıyor. Bir eğitimde ya da politikada kullanıldığında, daha hiçbir araştırma yapılmadan asıl sorunun çalışan davranışı olduğu mesajını verir.

2. Üçüncü dominoda durmak

"Çalışan geri manevra yapan forkliftin arkasından geçti" ne olduğunu anlatır, nedenini değil. Orada duran bir araştırma yeniden eğitim ve uyarı üretir; eksik yaya yolu, kör raf ucu ve işlemeyen arıza döngüsü yerinde kalır.

3. Bird'ün "kontrol eksikliği"ni "yönetimde biri hata yaptı" diye okumak

Bird dizisindeki ilk domino, eksik ya da zayıf kontrollerle ilgilidir; suçlanacak yeni bir kişi bulmakla değil. Bunu kapatılması gereken bir sistem açığı olarak ele alın.

4. Üçgeni ölümlü kazaları tahmin etmek için kullanmak

Düşen bir hafif yaralanma oranı, ağır yaralanma riskinin de düştüğünü göstermez. Öldürebilecek tehlikelerin (koruyucular, enerji izolasyonu, yüksekte çalışma, araçlar) kontrollerini ayrıca izleyin.

5. Dominoları eleştirisiz öğretmek

İSG öğrencileri ve yeni iş güvenliği uzmanları domino teorisiyle erken tanışır. Teorinin sınırlarını da öğrenmezlerse suçlayıcı bakışı ilk kaza araştırmalarına taşırlar.


FindRisk ile Kaza Sonrası Saha Takibi

FindRisk, kazadan sonra sahayı gezen kişi için tasarlandı. Telefonunuzda (iOS ve Android), olayın yaşandığı alan için AI ile bir denetim checklist'i oluşturabilirsiniz; böylece yalnızca olaya karışan kişi değil, güzergâhlar, araç-yaya ayrımı, araçların durumu ve çalışma yöntemi de kontrol edilir.

Her bulgunun fotoğrafını çekip tehlikeyi görselin üzerinde işaretleyin: işaretsiz bir geçiş ya da görüşü kapatan bir raf ucu gibi. FindRisk'in AI fotoğraf analizi gözden kaçırmış olabileceğiniz tehlikeleri önerir; her bulguyu Fine-Kinney yöntemiyle puanlayarak olayın arkasındaki yerleşim sorununu alandaki diğer risklerle aynı ölçekte sıralayabilirsiniz.

Gezi bittiğinde FindRisk saniyeler içinde profesyonel bir rapor üretir. Bulguları yine siz yazarsınız; yükleme rampası örneğindeki davranış, durum ve eksik kontrol raporda yan yana yer alabilir.


Sıkça Sorulan Sorular

Heinrich domino teorisindeki beş domino nedir?

Beş domino şunlardır: soy ve sosyal çevre, kişinin kusuru, tehlikeli davranış veya mekanik ya da fiziksel tehlike, kaza ve yaralanma. Heinrich'e göre yaralanma her zaman bu tamamlanmış dizinin sonucudur; bu yüzden etkenlerden herhangi birini ortadan kaldırmak zinciri kırar ve yaralanmayı önler. Uygulamada en çok ilgi, tehlikeli davranış veya tehlikenin yer aldığı üçüncü dominoya gösterilir.

Heinrich ve Bird domino teorisi arasındaki fark nedir?

Bird zinciri korudu ama başlangıcını değiştirdi. Heinrich'in ilk iki dominosu kişinin geçmişi ve kusurlarıyla ilgilidir. Bird'ün kayıp nedenleri dizisi yönetim kontrolü eksikliğiyle başlar; ardından temel nedenler (kişisel ve iş faktörleri), doğrudan nedenler (standart dışı davranış ve koşullar), olay ve kayıp gelir. Araştırmanın sorusu "kim hata yaptı"dan "hangi kontrol eksikti"ye kayar.

Domino teorisi hâlâ geçerli mi?

Neden-sonuç ilişkisini anlatan bir öğretim aracı olarak hâlâ işe yarar. Bir kaza araştırma modeli olarak ise dar kalır: tek bir düz zincir varsayar, çalışanı merkeze koyar ve doğrulanamayan verilere dayanır. Uygulayıcıların çoğu bugün Bird'ün güncellemesini, İsviçre peyniri modelini veya sistemik yöntemleri kullanıyor; Heinrich'in önlenebilirlik ve yönetim sorumluluğu fikirlerini ise koruyor.

Domino teorisi ile İsviçre peyniri modeli arasındaki fark nedir?

Domino teorisi, kişinin davranışını merkeze alan ve yaralanmaya giden tek bir etkenler zinciri gösterir. Reason'ın İsviçre peyniri modeli ise gizli koşullar ve aktif hatalar yüzünden delikleri olan birkaç savunma katmanı gösterir; delikler aynı hizaya geldiğinde kaza olur. Leveson gibi eleştirmenler, ikisinin de doğrusal model olarak kaldığını savunur.

Kazaların %88'i tehlikeli davranıştan mı kaynaklanır?

Bunu kimse bilmiyor. Heinrich'in 1931'deki %88 iddiası, sigorta ve fabrika dosyalarındaki amir raporlarına dayanıyor ve bu dosyalar artık mevcut değil; bu yüzden iddia ne doğrulanabiliyor ne de çürütülebiliyor. Kazaların çoğunda hem davranış hem durum bulunduğu için tek bir yüzde yanıltıcıdır.

Domino teorisini kim, ne zaman geliştirdi?

Domino teorisini, Travelers Insurance Company'de çalışan Herbert W. Heinrich 1931 tarihli Industrial Accident Prevention: A Scientific Approach kitabında yayımladı. Kitap sonraki yıllarda yeni baskılar yaptı; bunlardan biri Dan Petersen ve Nestor Roos'un katıldığı 1980 baskısıdır. Frank Bird'ün kayıp nedenleri modeli ise diziyi 1970'lerde güncelledi.


Sonuç

Heinrich'in domino teorisi, İSG'ye yaralanmaların nasıl gerçekleştiğine dair ilk yaygın ortak resmi verdi ve kazaları yönetimin önleyebileceğini ortaya koydu. Beş domino harfiyen okunduğunda ise araştırmayı çalışana götürüp orada durduruyor; ünlü oranları da kimsenin kontrol edemediği verilere dayanıyor. Bird'ün güncellemesi zincirin başını yönetim kontrolüne taşıdı; sistem modelleri bir adım daha ileri giderek davranışın neden mantıklı göründüğünü ve hangi savunmaların zaten çöktüğünü soruyor.

Dominoları neden-sonuç ilişkisini anlatmak için kullanın, %88 rakamını yalnızca tarihin bir parçası olarak anın ve kaza araştırmalarınızı üçüncü dominonun ötesine taşıyın. Her bulguyu fotoğraf, Fine-Kinney puanı ve aynı gün hazırlanan bir raporla kaydetmek, araştırmanın işaret ettiği kontrollerin atanıp kapatılmasını sağlamak için FindRisk'i indirin.

FindRisk'i Dene

Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?

Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.