FindRisk Logo
Tehlikeli Davranış ve Tehlikeli Durum: 30 Örnek ve Çözümleri
Tüm Makaleler
tehlikeli davranıştehlikeli durumgüvensiz davranışgüvensiz duruminsan hatasısaha gözlemitehlike tespiti

Tehlikeli Davranış ve Tehlikeli Durum: 30 Örnek ve Çözümleri

2 Kasım 202621 dk okumaFindRisk Team

Tehlikeli davranış, bir kişinin zarar olasılığını artıran bir şeyi yapması ya da yapması gerekeni yapmamasıdır: makine koruyucusunu sökmek veya kilitleme-etiketlemeyi atlamak gibi. Tehlikeli durum ise işyerinin, ekipmanın ya da ortamın zarara yol açabilecek hâlidir: eksik koruyucu veya önü kapatılmış acil çıkış gibi. Olayların çoğunda ikisi bir arada bulunur.

Bu iki terim neredeyse her gözlem kartında, denetim formunda ve iş kazası raporunda geçer. İSG eğitimlerinde ve sınav hazırlığında da ilk öğrenilen konulardandır. Ama ayrım çoğu zaman yanlış kullanılır: ya kimin suçlu olduğuna karar vermenin aracına dönüşür ya da verisine kimsenin ulaşamadığı bir istatistiğe ("kazaların %88'i tehlikeli davranıştan kaynaklanır").

Bu rehberde net tanımları, gördüğünüzü sınıflandırmak için üç soruluk bir testi, her birini gideren kontrolüyle 30 saha örneğini, deneyimli uzmanları bile ikiye bölen zor vakaları ve bir gözlemi gerçekten kapanan bir tespite dönüştürmenin yolunu bulacaksınız.


Bir Taşlama Makinesi, Eksik Bir Siper ve İki Farklı Rapor

Kurgusal bir örnek düşünelim. Bir metal atölyesinde bakım teknisyeni avuç taşlama makinesiyle bir braket kesiyor. Makinenin koruyucu siperi yok. Bir kıvılcım eldiveni delip geçiyor, teknisyenin elinde hafif bir yanık oluşuyor.

Ustabaşının raporu şöyle: "Teknisyen taşlamayı sipersiz kullandı. Tehlikeli davranış. Yeniden eğitim verilsin, uyarı yazısı verilsin."

İş güvenliği uzmanı ise alet deposuna gidiyor ve başka bir rapor yazıyor. Beş taşlama makinesinden üçünün siperi yok, depoda yedek siper de yok. Braket dar bir köşede duruyor; siperli makine oraya sığmıyor ve iş vardiya devrinden önce bitmek zorundaydı. Teknisyen aylardır bu işi böyle yapıyordu, başkaları da.

İki rapor da "doğru". Ama yalnızca biri çözüme götürür. Birincisi sorunu tek bir kişiye indirger; sipersiz makineyi eline alan bir sonraki kişiye kadar. İkincisi bir tehlikeli davranış, iki tehlikeli durum (sipersiz aletler, yedek siper olmaması) ve bunların arkasındaki nedenleri bulur: alet deposunda siper kontrolü yok, iş alete uygun değil, zaman baskısı var. Rehberin geri kalanı ikinci türden raporu her seferinde nasıl yazacağınızı gösteriyor.


Tehlikeli Davranış ve Tehlikeli Durum Nedir?

Tehlikeli davranış, bir kişinin güvenli çalışma yönteminden sapan ve zarar olasılığını artıran davranışı, eylemi ya da ihmalidir. Tehlikeli durum, işyerinin, ekipmanın veya malzemelerin düzeltilmediği sürece zarara yol açabilecek fiziksel ya da çevresel hâlidir.

Tehlikeli davranış Tehlikeli durum
Nedir Bir kişinin yaptığı ya da yapmadığı şey İşyerinin, ekipmanın, malzemenin veya ortamın hâli
Diğer adları Güvensiz davranış, emniyetsiz davranış, tehlikeli hareket Güvensiz durum, emniyetsiz durum, emniyetsiz koşul
Zaman Bir anda olur; siz vardığınızda çoğu zaman bitmiştir Biri değiştirene kadar sürer
Tipik kanıt Doğrudan gözlem, görüşme, video Fotoğraf, ölçüm, kontrol kaydı
Örnekler Kilitleme anahtarını devre dışı bırakmak, verilen koruyucu gözlüğü takmamak, asılı yükün altında durmak Eksik korkuluk, hasarlı kablo, etiketsiz kimyasal kabı
Sık görülen zayıf çözüm Yeniden eğitim, uyarı, afiş KKD, uyarı levhası
Sık görülen güçlü çözüm Davranışın nedenini kaldırmak (tasarım, alet, zaman, personel) Tehlikeyi ortadan kaldırmak ya da mühendislik önlemiyle gidermek

Bu iki terim, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun Madde 3'teki tanımları arasında yer almaz. Kanunun tanımladığı kavramlar tehlike ve risktir. Tehlike, "İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli"; risk ise "Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali"dir. Tehlikeli davranış ve tehlikeli durum, sahada bir tehlikenin neden kontrol altında olmadığını anlatmak için kullanılan eğitim ve gözlem terimleridir.

Terimler 20. yüzyılın başındaki kaza önleme anlayışından gelir ve İSG eğitimlerinde uzun bir geçmişe sahiptir. Güncel insan faktörleri çalışmaları "tehlikeli davranış" kavramını korur ama ona farklı bakar. Psikolog James Reason, çok atıf alan Human error: models and management (BMJ, 2000) makalesinde tehlikeli davranışları aktif hatalar olarak adlandırır: sistemle doğrudan temas hâlindeki kişilerin yaptığı hatalar. Bunların yanına gizli koşulları (latent conditions) koyar: tasarımcıların, yapımcıların, prosedür yazanların ve üst yönetimin kararlarından doğan zayıflıklar. Reason'a göre olumsuz olayların neredeyse tamamı bu iki etken grubunun bir bileşimini içerir.

Bu rehberin ana fikri de bu: Bir gözlemi davranış ya da durum diye sınıflandırmak iyi bir ilk adımdır, analizin sonu değildir.


Bir Gözlemi Nasıl Sınıflandırırsınız: Üç Soru

Saha turunda ya da denetimde gördüğünüz her şey için şu üç soruyu bu sırayla sorun.

Bir gözlemi tehlikeli davranış, tehlikeli durum ya da ikisi birden olarak sınıflandırmak için üç soruluk test ve sistem çözümüne götüren "neden" sorusu

  1. Herkes oradan ayrılsa da orada kalır mıydı? Evet ise tehlikeli durumdur: eksik koruyucu, önü kapatılmış acil çıkış, yıpranmış kablo, yerde yağ birikintisi. Fotoğrafını çekin, yerini kaydedin.
  2. Bir kişi o anda bir şey yaptı mı ya da yapması gerekeni yapmadı mı? Evet ise tehlikeli davranıştır: çalışan makinenin içine uzanmak, asılı yükün altından geçmek, panoda asılı duran kilitleme kilidini kullanmamak.
  3. İkisi birden mi? Çoğu zaman öyledir. Bir davranış bir durum yaratabilir (biri yangın kapısını takozla açık bırakır), bir durum da davranışa davetiye çıkarabilir (yakında merdiven yoktur, insanlar rafa tırmanır). İkisini de kaydedin ve birbirine bağlayın.

Ardından en önemli soruyu sorun: Bu davranış o anda kişiye neden mantıklı geldi, ya da bu durumun var olmasına neden izin verildi? Cevap, geriye doğru nedenleri gösterir: tasarım, ekipman, personel sayısı, zaman baskısı, gözetim, eğitim, bakım rutinleri. Düzelteceğiniz şeyler bunlardır.


30 Örnekle Tehlikeli Davranış ve Tehlikeli Durum

Aşağıdaki tablolar saha denetimlerinde sık görülen gözlemleri çalışma alanına göre gruplar. Her biri için sınıflandırmayı, sorulacak soruyu ve nedeni ortadan kaldıran kontrolü kontrol hiyerarşisine göre verir. Bunlar açıklayıcı örneklerdir, istatistik değildir.

Makineler ve el aletleri

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
1 Operatör, makine çalışırken sıkışan parçayı almak için koruyucunun arkasına uzanıyor Davranış Ne sıklıkla sıkışıyor, güvenli ve hızlı bir temizleme yolu var mı? Mühendislik: kilitlemeli erişim, sıkışma giderme aleti; sıkışmanın nedenini giderin
2 Kayış-kasnak tahrikinde sabit koruyucu yok Durum Kim söktü, bakımdan sonra neden takılmadı? Mühendislik: yeniden takın; bakım kapanışından önce koruyucu kontrolü
3 Avuç taşlama siperi olmadan kullanılıyor Davranış ve durum Siper var mı, siperli alet işe uyuyor mu? İkame: alana sığan bir alet; yedek siper stoğu
4 Kapı kilitleme anahtarı bantla ya da yedek anahtarla devre dışı bırakılmış Davranış (ihlal) Bu atlatma hangi erişim ya da üretim sorununu çözüyor? Mühendislik: kurcalanmaya dayanıklı kilitleme; erişim ihtiyacını çözün
5 Takım çantasında başı mantarlaşmış keski Durum El aletlerini kontrol edip değiştirme rutini var mı? İdari: alet kontrolü ve kullanımdan çekme rutini

Elektrik

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
6 Uzatma kablosu yürüme yolunu kesiyor Durum İşin yapıldığı yerde neden priz yok? Mühendislik: priz ya da kablo güzergâhı
7 Elektrikçi "beş dakikalık iş" diye kilitleme yapmadan panoda çalışıyor Davranış (ihlal) Kilitler el altında mı, prosedür uygulanabilir mi, zaman baskısı var mıydı? İdari ve tedarik: panoda kilitleme seti, amirin desteği
8 Pano kapağı açık, gerilimli parçalar açıkta Durum (bir davranışın bıraktığı) Kapak düzgün kapanıyor mu, bu panoda kim çalışıyor? Mühendislik: kapağı onarın, kilitlenebilir pano
9 Hasarlı uzatma kablosu kullanılmaya devam ediyor Davranış ve durum Kullanım öncesi kontrol ve hasarlı ekipmanı etiketleyip ayırma düzeni var mı? İdari: kullanım öncesi kontrol, etiketleyip değiştirme

Yüksekte çalışma

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
10 Asma kat kenarındaki korkuluğun bir bölümü sökülmüş Durum Bir teslimat için mi söküldü, neden yerine takılmadı? Mühendislik: sökülebilir korkuluk yerine kendiliğinden kapanan kapı
11 Çalışan, bir koliye ulaşmak için palet rafına tırmanıyor Davranış Yakında uygun merdiven ya da platform var mı? İkame: o noktada mobil platform
12 Paraşüt tipi emniyet kemeri takılı ama lanyard bağlı değil Davranış Gerçek çalışma noktasında ankraj var mı? Mühendislik: ankraj noktası ya da korkuluk
13 Depoda dikmesi çatlak merdiven Durum Merdivenleri kim kontrol ediyor, hasarlılar nasıl ayrılıyor? İdari: merdiven kaydı ve kullanımdan çekme
14 Sabitlenmiş kapağı olmayan döşeme boşluğu Durum Kim açtı, kapatmak kimin sorumluluğunda? Mühendislik: sabit, işaretli kapak ya da korkuluk

Araçlar ve depo

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
15 Forklift yaya koridorunda hızlı kullanılıyor Davranış Sürücülerde sevkiyat baskısı var mı? Hız izleniyor mu? Mühendislik: hız sınırlayıcı, ayrılmış güzergâh
16 Yükleme rampasında işaretli yaya yolu yok Durum İnsanlar rampada gerçekte nasıl hareket ediyor? Mühendislik: bariyerler ve işaretli geçitler
17 Raf dikmesi çarpma sonucu eğilmiş Durum Bildirildi mi? Hasar bildirme rutini var mı? Mühendislik ve idari: rafı boşaltın, kontrol ettirin, dikme koruyucusu takın
18 Yaya, geri manevra yapan kamyonun arkasından geçiyor Davranış Yürüme yolları açık mı, insanlar geri manevra alanını biliyor mu? Mühendislik: yasak bölge, geri manevrada yönlendirici
19 Palet, işaretli yüksekliğin üzerinde istiflenmiş Davranış ve durum Stok için yeterli zemin alanı var mı? İdari: istif sınırları ve alan planlaması

Düzen-tertip ve yangın

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
20 Acil çıkışın önü istiflenmiş kolilerle kapanmış Durum (bir davranışın yarattığı) Koliler başka nereye konabilirdi? İdari: işaretli istif yasağı alanı, depolama yeri
21 Yerde yağ var, bariyer ya da emici malzeme yok Durum Yağ nereden geliyor? Mühendislik: kaçağı onarın, damlama tavası; yakında dökülme seti
22 Yanıcı sıvı deposunun yanında sigara içiliyor Davranış Belirlenmiş sigara alanı var mı, ulaşması makul mü? İdari: belirlenmiş alan, takip
23 Yangın söndürücü askısında yok Durum Kullanılıp yerine konmadı mı, başka yere mi götürüldü? İdari: aylık kontrol, yenileme süreci
24 Merdiven boşluğunda yetersiz aydınlatma Durum Arıza bildirildi mi, lambaları kim değiştiriyor? Mühendislik: aydınlatmayı onarın, bakım planı

Kimyasallar, sağlık ve KKD

# Gözlem Davranış mı, durum mu? Sorulacak soru Gideren kontrol
25 Taşlama tezgâhında koruyucu gözlük takılmıyor Uygun gözlük verildiyse davranış Gözlük oturuyor mu, buğulanıyor mu, numaralı gözlükle uyumlu mu? Mühendislik: taş önünde siper; daha iyi oturan gözlük
26 Kullanılan çözücüye uygun eldiven yok Durum Eldiven güvenlik bilgi formuna göre mi seçildi? İkame: daha az tehlikeli çözücü; doğru eldiven stokta
27 Başka kaba aktarılmış kimyasalın bulunduğu etiketsiz kap Durum (bir davranışın yarattığı) Neden aktarılıyor, etiketli kap var mı? İdari: etiketli dağıtım kapları, etiketsiz aktarma yok
28 Kurşun ya da kimyasal kullanılan alanda yemek yeniyor Davranış Makul mesafede temiz bir dinlenme alanı var mı? İdari: temiz dinlenme alanı, hijyen kuralları
29 Lokal egzoz havalandırması "çok gürültülü" diye kapatılmış Davranış Emiş çok mu gürültülü, yanlış yere mi konmuş? Mühendislik: daha sessiz, doğru yerleştirilmiş emiş
30 Çalışan ağır bir varili tek başına kaldırıyor Davranış Kullanım noktasında varil taşıma aracı var mı? Mühendislik: varil arabası ya da kaldırıcı

İki örüntü göze çarpıyor. Birincisi, 30 satırın altısı "davranış ve durum" ya da "bir davranışın yarattığı durum"dur; tek etiketli satırların çoğu da diğer yarıyı gizler (1. satır bir davranıştır ama sık sık sıkışan makine bir durumdur). Katı bir "ya o ya bu" ayrımı yanıltıcıdır. İkincisi, çözümlerin üçte ikisi mühendislik, ikame ya da tasarım değişikliğidir ve "gideren kontrol" sütununda yeniden eğitim hiç geçmez; çünkü eğitim tek başına bir davranışın nedenini nadiren ortadan kaldırır.


Zor Vakalar: KKD, Koruyucu, Döküntü ve Kestirme Yollar

Bazı gözlemler iki kategorinin tam sınırında durur. En çok tartışılan altı vakayı şöyle ele alabilirsiniz.

1. KKD kullanmamak: tehlikeli davranış mı, tehlikeli durum mu? Uygun KKD sağlanmış, kişiye uymuş ve kullanımı anlatılmışsa tehlikeli davranıştır. Türk mevzuatı bu ön koşulları açıkça sayar. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.07.2013, sayı 28695) Madde 6(1)(e)'ye göre KKD "işveren tarafından ücretsiz verilir"; (f) bendine göre işveren, KKD'nin hangi risklere karşı kullanılacağı konusunda çalışanı bilgilendirir; (g) bendine göre kullanımı konusunda uygulamalı eğitim verilmesini sağlar. Madde 8(1) de işverenin, çalışanların KKD'yi uygun şekilde kullanmaları için her türlü önlemi almasını ister.

Çalışan tarafında 6331 sayılı Kanun Madde 19(2)(b), "Kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak" yükümlülüğünü getirir; KKD Yönetmeliği Madde 8(3) ise KKD'deki arıza veya eksikliğin işverene bildirilmesini ister. Ayrıntıya dikkat edin: yükümlülük "kendilerine sağlanan" KKD içindir. Doğru KKD hiç verilmemişse, kişiye uymuyorsa ya da kırıksa gözlem tehlikeli durumdur. Çoğu zaman ikisi birdendir: gözlük verilmiştir ama sıcak alanda buğulanır.

Davranış gerçekten çalışandan kaynaklansa bile işverenin sorumluluğu kalkmaz. 6331 Madde 4(1)(b)'ye göre işveren, "İşyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar." Madde 4(3) de açıktır: "Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez." Uluslararası uygulama da aynı yöndedir: ABD'de OSHA'nın 29 CFR 1910.132 standardı işverenden tehlike değerlendirmesi yapmasını, her kullanıcıyı eğitmesini ve gerekli KKD'yi, sayılan istisnalar dışında, çalışana ücretsiz sağlamasını ister. Seçim tarafı için KKD risk değerlendirmesi rehberimize bakabilirsiniz.

2. Sökülmüş koruyucu. Koruyucuyu sökmek davranıştır; makinenin onsuz çalışması durumdur. 6331 Madde 19(2)(a), çalışanlardan güvenlik donanımlarını "keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek"i ister. Yine de ikisini birlikte kaydedin, çünkü durum, koruyucuyu söken kişi eve gittikten sonra da orada kalır.

3. Döküntü. Döküntü bir durumdur. Bariyer koymadan ya da bildirmeden yanından geçip gitmek bir davranıştır. Arkasındaki kaçak yapan vana ya da fazla doldurulan kap ise asıl düzeltmeniz gereken durumdur.

4. Tehlikeli alandan kestirme. Kestirmeyi kullanmak davranıştır. Her geçişe beş dakika ekleyen bir yürüme yolu ise o davranışı davet eden durumdur. İnsanlar en az zahmetli yolu seçer; güvenli yolu kolay yol olacak şekilde tasarlayın.

5. Yorgun çalışan. Yorgunluk ne net bir davranış ne de net bir durumdur. Onu iş organizasyonunun bir durumu olarak ele alın. Reason, zaman baskısı, yetersiz personel, yetersiz ekipman, yorgunluk ve deneyimsizliği işyerinde hataya zemin hazırlayan koşullar arasında sayar. Kişiye bakmadan önce vardiya düzenine, fazla mesaiye ve personel sayısına bakın.

6. Şakalaşma ve itişip kakışma. Bu açıkça bir tehlikeli davranıştır ve yerinde durdurulmalıdır. Yine de o yerde neden olduğunu sorun: gözetim eksikliği, monoton bir işte sıkılma ya da buna göz yuman bir kültür.


"Kazaların %88'i Tehlikeli Davranıştan" Bilgisi Nereden Geliyor?

Rakam, Herbert W. Heinrich'in ilk kez 1931'de yayımlanan Industrial Accident Prevention kitabından gelir. Amerikan İş Güvenliği Profesyonelleri Derneği'nin (ASSP) dergisi Professional Safety'de yayımlanan bir makalede Dave Rebbitt, Heinrich'in bir sigorta şirketinden toplanan olay verilerini kullandığını ve olayların %88'inin insanların tehlikeli davranışlarından, %10'unun tehlikeli durumlardan kaynaklandığını, %2'sinin ise önlenemez olduğunu ileri sürdüğünü aktarır (Pyramid Power, Eylül 2014).

Bu rakamı tekrarlamamak için üç neden var:

  • Veri ortada yok. Rebbitt'e göre Heinrich'in özgün çalışması ve verileri erişilebilir değildir; kimse bulgularını doğrulayamamış ya da kesin olarak çürütememiştir. Buna rağmen %88, bir kavram olmaktan çıkıp sık alıntılanan bir "gerçeğe" dönüşmüş, hatta %90'a yuvarlanmıştır.
  • Oran, kutuyu kimin doldurduğuna bağlıdır. Tek bir olayda genellikle hem davranış hem durum vardır. Raporu yazan kişi "neden" alanına hangisini yazacağına karar verir. Bu yüzden davranış-durum yüzdesi, en çok rapor yazanların alışkanlıklarını ölçer.
  • Güncel rehberler başka yönü gösterir. İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE), insan kaynaklı başarısızlığın neredeyse tüm kazalara katkıda bulunduğunu, bunun normal ve öngörülebilir olduğunu, tespit edilip yönetilebileceğini belirtir (Managing human failures). İnsanlar neredeyse her kazada rol oynuyorsa "davranış mı, durum mu?" sorusunun cevabı "ikisi de"dir; işe yarayan soru, işin nasıl kurgulandığıdır.

Türkiye'de de benzer bir vurgu görürsünüz. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulunun Aralık 2025 tarihli İSG eğitimleri el kitabı, "İş kazalarının çoğu güvensiz davranışlar nedeniyle meydana gelmektedir" der. Ama aynı metin güvensiz durumların teknolojik donanım ve araçların yetersizliğinden, iş organizasyonundaki düzensizliklerden, bakım ve kontrol yetersizliklerinden, iç denetim ve yönetim eksikliklerinden kaynaklandığını yazar. Güvensiz davranışların nedenleri arasında da zaman baskısını, üretim hedeflerine ulaşma baskısını, uzun çalışma saatlerini, uyku eksikliğini ve eğitim eksikliğini sayar. Yani davranışın arkasında yine çalışma koşulları vardır.

%88 rakamının pratikteki zararı, kuruluşları Reason'ın "kişi yaklaşımı" dediği şeye itmesidir. Bu yaklaşımın tipik önlemleri afiş kampanyaları, yeni bir prosedür daha yazmak, disiplin cezaları, yeniden eğitim, isim vermek, suçlamak ve utandırmaktır. Reason'ın alternatifi nettir: insanın doğasını değiştiremeyiz, ama insanların çalıştığı koşulları değiştirebiliriz.


Tehlikeli Davranışlar Neden Olur: Hatalar, İhlaller ve Arkalarındaki Koşullar

HSE insan kaynaklı başarısızlığı iki türe ayırır. İnsan hatası, istenmeden yapılan bir eylem ya da karardır. İhlal, bir kuraldan veya prosedürden bilerek sapmaktır. Her tür farklı bir çözüm ister; "yeniden eğitim" cevabının bu kadar sık yanlış çıkmasının nedeni budur.

Tür Nasıl görünür Örnek Ne işe yarar
Dalgınlık (slip) Alışık olunan bir işte eylemin planlandığı gibi yapılmaması Yanlış düğmeye basmak Daha iyi tasarım; HSE'ye göre bunlar eğitimle ortadan kaldırılamaz
Unutma (lapse) Bir adımı atlamak Bakımdan sonra koruyucuyu takmayı unutmak (2. satır) Daha iyi tasarım; kontrol listeleri ve onay adımlarıyla desteklenir
Yanılgı (mistake) Doğru olduğuna inanarak yanlış şeyi yapmak Çözücü için yanlış eldiveni seçmek (26. satır) İyi prosedürlere dayanan eğitim
İhlal (violation) Kuralı bilerek uygulamamak, çoğunlukla işi bitirmek için Kilitlemeyi atlamak (7. satır), kilitleme anahtarını devre dışı bırakmak (4. satır) Nedeni kaldırmak (ihlali tasarımla gereksiz kılmak) ve tespit edilme olasılığını artırmak

HSE, ihlallerin genellikle işi olabildiğince verimli bitirme niyetinden doğduğunu ve yetersiz eğitimden kaynaklanan yanılgıların çoğu zaman ihlal sanıldığını belirtir. Bir şeye ihlal demeden önce, kişinin kuralı bildiğini ve kurala uymak için gerekenlere sahip olduğunu doğrulayın.

Bir davranışın arkasındaki koşulları bulmak için olay yerinde, suçlamayan bir tonla şu beş soruyu sorun:

  1. Neyi bitirmeye çalışıyordunuz?
  2. Bu iş genelde böyle mi yapılıyor? Başkaları da böyle mi yapıyor?
  3. Güvenli yol size neye mal olurdu: zaman, efor, elinizde olmayan bir alet?
  4. Bugün farklı olan bir şey var mıydı: personel, termin, ekipman, hava?
  5. Güvenli yolu kolay yol hâline ne getirirdi?

Cevaplar genellikle düzeltebileceğiniz bir durumu ortaya çıkarır. OSHA da olay araştırması için aynı şeyi söyler: bir olayın yalnızca dikkatsizlikten ya da prosedüre uymamaktan kaynaklandığı sonucuna varmak çok kolaydır ve çoğu zaman yanıltıcıdır; araştırma, kusur veya suçlu aramaya değil, kök nedenleri bulup düzeltmeye odaklanmalıdır. Bir davranış olaya yol açtığında onu düzgün bir kök neden analizinden geçirin.


Gözlemden Tespite: İkisini de Kaydetmek ve Gidermek

Bir gözlem, sorumlusu ve termini olan bir tespite dönüşmedikçe kimseye yaramaz. Davranışlar ve durumlar için aynı dört parçalı yapıyı kullanın.

  1. Ne gördünüz? Yer, saat, durumlar için fotoğraf, davranışlar için tarafsız bir anlatım. "Dikkatsiz elektrikçi" değil, "pano çalışmasında kilitleme uygulanmadı" yazın.
  2. Gereklilik. Geçerli prosedür, standart ya da kural.
  3. Olası sonuç. Ne olabilir, kimin başına gelebilir? Doğru önceliklendirmek için her zamanki risk yönteminizle puanlayın.
  4. Aksiyon. Nedeni ortadan kaldıran kontrol; hiyerarşinin uygulanabilir en üst seviyesinde, sorumlusu ve termini belli.

Girişteki taşlama örneği, birbirine bağlı iki tespit olarak şöyle yazılır:

Tespit A (durum) Tespit B (davranış)
Ne Alet deposundaki 5 taşlama makinesinden 3'ünün siperi yok; depoda yedek siper yok Köşe bölmedeki braket sipersiz taşlamayla kesildi; siperli makine alana sığmıyor
Gereklilik Üretici talimatları; işyeri alet kuralları İşyeri alet kuralları; iş talimatı
Olası sonuç Diskle temas, disk parçalanması, kıvılcım yanıkları Aynısı, artı başkalarının kopyaladığı bir alışkanlık
Aksiyon Sipersiz makineleri kullanımdan çekin; yedek siper alın; haftalık alet deposu kontrolüne siper kontrolünü ekleyin. Sorumlu: bakım şefi, 7 gün İş yöntemini gözden geçirin: köşe bölme için daha küçük siperli alet ya da farklı bir kesme yöntemi. Sorumlu: üretim şefi, 14 gün

Gördüğünüz şey birinin canını yakmak üzereyse önce işi durdurun ve ortamı güvenli hâle getirin. Kâğıt işi sonra gelir.

İki pratik kural daha. Gözlem programlarında görülen tehlikeli davranışları isimsiz kaydedin ki insanlar sizinle konuşmaya devam etsin; açık bir bildirim kültürü buna bağlıdır, güvenlik kültürü değerlendirmesi rehberimiz de bunu nasıl ölçeceğinizi gösteriyor. Tekrarlayan davranış ve durumları da ramak kala olaylar gibi birer sinyal olarak ele alın: Aynı gözlemin bir ayda üç kez görülmesi üç ayrı bireysel sorun değil, bir sistem sorunudur.

Her aksiyonu kapanıp doğrulanana kadar izlemek için düzeltici faaliyet (DÖF) rehberimize bakabilirsiniz.


Sık Yapılan Hatalar

1. "Çalışan hatası" deyip durmak

Rapor davranışı adlandırır ve biter. İşte hiçbir şey değişmediği için bir sonraki kişi aynı davranışı yapar. HSE'nin tavsiyesi, olay araştırmalarının "operatör hatası" demekle yetinmeyip kişilerin neden başarısız olduğunu bulmaya çalışmasıdır.

2. %88 rakamını gerçek gibi aktarmak

Arkasında ayakta kalmış bir veri yoktur ve her araştırmayı kişiye doğru çarpıtır. Sayıya ihtiyacınız varsa kendi olay verilerinizi hem davranış hem durum açısından analiz ederek kullanın.

3. Her davranışa yeniden eğitimle cevap vermek

Eğitim, bilgi eksikliğinden doğan yanılgıları düzeltir. Dalgınlık ve unutmaları düzeltmez; zaman baskısı ya da kötü aletlerden doğan ihlalleri de düzeltmez. Çözümü başarısızlığın türüne göre seçin.

4. Yalnızca durumları kaydetmek

Durumların fotoğrafını çekmek kolaydır ve tatsız bir konuşma gerektirmez. Davranışları hiç kaydetmeyen bir denetim, işin gerçekte nasıl yapıldığını kaçırır.

5. Gözlem verisine isim yazmak

Gözlem bir disiplin kaydına dönüştüğünde insanlar gözlemcinin önünde işi yapmayı ve bildirimde bulunmayı bırakır. İhtiyacınız olan bilgiyi kaybedersiniz.

6. Her durumu KKD ya da levhayla çözmeye çalışmak

Eksik korkuluğun yanına asılan levha düşmeyi durdurmaz. KKD ve uyarılar hiyerarşinin son basamağıdır; üst seviyedeki kontrollerden sonra kalan risk içindir. KKD Yönetmeliği Madde 5(1) de KKD'nin ancak riskler toplu korunmayı sağlayan teknik önlemlerle ya da iş organizasyonu ve çalışma yöntemleriyle önlenemediğinde veya tam sınırlandırılamadığında kullanılacağını söyler.


FindRisk ile Saha Gözlemleri

FindRisk, denetimi yapan kişi için tasarlandı. Telefonunuzda (iOS ve Android) dolaşacağınız alan için AI ile denetim kontrol listesi oluşturabilir, böylece hem durumlara hem de işin yapılış şekline bakmayı listeye baştan koyabilirsiniz.

Saha turunda her gözlemin fotoğrafını çekip tehlikeyi doğrudan görselin üzerinde işaretlersiniz. FindRisk'in AI analizi fotoğrafta gözden kaçırmış olabileceğiniz olası tehlikeleri önerir; her tespiti Fine-Kinney yöntemiyle puanlayabilirsiniz. Böylece önü kapatılmış bir acil çıkış ile gevşek bir zemin karosu aynı önceliği almaz.

Bitirdiğinizde FindRisk saniyeler içinde profesyonel bir rapor üretir. Her tespitin nasıl ifade edileceğine yine siz karar verirsiniz; yukarıdaki dört parçalı yapı, yani davranış, durum ve arkalarındaki neden, rapora olduğu gibi taşınır.


Sıkça Sorulan Sorular

KKD kullanmamak tehlikeli davranış mı, tehlikeli durum mu?

Uygun ve kişiye uyan KKD ücretsiz verilmiş, kullanımı uygulamalı olarak öğretilmişse KKD kullanmamak tehlikeli davranıştır; 6331 Madde 19 çalışana kendisine sağlanan KKD'yi doğru kullanma yükümlülüğü getirir. KKD hiç verilmemişse, uymuyorsa, hasarlıysa ya da işe uygun değilse gözlem tehlikeli durumdur. Uygulamada çoğu zaman ikisi birdendir; örneğin verilmiş ama sıcak alanda buğulanan gözlük. Bulduğunuzu kaydedin ve nedenini giderin.

Kazalara daha çok tehlikeli davranış mı, tehlikeli durum mu yol açar?

Güvenilir bir cevabı yoktur, çünkü kazaların çoğunda ikisi de vardır. Sık alıntılanan %88 davranış, %10 durum, %2 önlenemez oranı Heinrich'in 1931 tarihli kitabından gelir ve verileri artık mevcut değildir. HSE, insan kaynaklı başarısızlığın neredeyse tüm kazalara katkıda bulunduğunu belirtir. Bu yüzden işe yarayan soru hangi kategorinin kazandığı değil, hangi koşulların davranışı olası kıldığıdır.

İşyerinde şakalaşma tehlikeli davranış mıdır?

Evet. İtişip kakışmak, ekipmanla yarışmak ya da basınçlı havayla şaka yapmak gibi davranışlar bilerek yapılan tehlikeli davranışlardır ve hemen durdurulmalıdır. Yine de o alanda neden olduğunu sormaya değer: gözetim eksikliği, monoton iş ya da uzun süredir göz yumulan bir kültür. Bunları düzeltmek, tek bir uyarıdan daha fazla tekrarı önler.

Tehlikeli durumları gidermekten kim sorumludur?

Tehlikeli durumları gidermek işverenin sorumluluğundadır ve genellikle o alanı ya da ekipmanı yöneten birim amiri eliyle yapılır. 6331 Madde 4(1)(b)'ye göre işveren tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. Çalışanlar gördükleri eksiklikleri bildirir ve yeni durum yaratmaz. Madde 4(3)'e göre çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez; durumu bir çalışan yaratmış olsa bile.

Çalışan tehlikeli bir davranış ya da durum gördüğünde ne yapmalı?

Biri zarar görmek üzereyse, kendini tehlikeye atmadan yapabiliyorsa işi durdurup ortamı güvenli hâle getirmeli, ardından amirine ya da işyerinin bildirim sistemine yeri ve fotoğrafıyla bildirmelidir. 6331 Madde 19(2)(c) ciddi ve yakın tehlikeyi ve koruma tedbirlerindeki eksikliği işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermeyi ister. Madde 13, ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkını düzenler. Bildiren kişi asla suçlanmamalıdır.

Tehlikeli durum ile tehlike arasındaki fark nedir?

Tehlike, zarar verme potansiyeli olan her şeydir: elektrik, hareketli bir makine, bir kimyasal. 6331 Madde 3 tehlikeyi "zarar veya hasar verme potansiyeli" olarak tanımlar. Tehlikeli durum ise o anda yeterince kontrol altında olmayan bir tehlikedir: açıkta gerilimli bir uç ya da koruyucusuz çalışan bir makine gibi. Koruyucusu yerinde bir makine yine bir tehlikedir, ama tehlikeli durum değildir.

Tehlikeli bir davranış tehlikeli bir durum yaratabilir mi?

Evet, hem de sürekli. Yangın kapısını takozla açık bırakmak, bakımdan sonra koruyucuyu takmamak ya da acil çıkışın önüne koli istiflemek, arkasında bir durum bırakan davranışlardır. İkisini de kaydedin: durumu şimdi giderilsin diye, davranışı da kişiye neden mantıklı geldiğini bulup tekrarını önlemek için.


Sonuç

Tehlikeli davranış ve tehlikeli durum, sahada gördüğünüzü anlatmanın kullanışlı bir yoludur. Davranış birinin yaptığı ya da yapmadığı şeydir; durum ise yerin, ekipmanın ya da malzemenin hâlidir. Gerçek durumların çoğu ikisini birden içerir ve en sık sınıflandırma hataları ikisi arasında seçim yapmaya zorlamaktan doğar.

Ayrımın değeri bundan sonra ne yaptığınızdadır. Davranışın neden mantıklı geldiğini ve durumun neden var olabildiğini sorun; gözlemi gerekliliği, olası sonucu ve sorumlusu olan bir tespite dönüştürün ve uygulayabildiğiniz en üst kontrol seviyesinde giderin. %88 rakamını ise tarih kitaplarında bırakın.

Bir sonraki saha turunuzda gözlemlerinizi fotoğraflamak, işaretlemek, puanlamak ve ekibinizin aynı gün harekete geçebileceği bir rapora dönüştürmek için FindRisk'i indirin.

FindRisk'i Dene

Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?

Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.