SCAT Analizi: Kayıp Nedensellik Seviyeleri, Adımlar ve Örnek
SCAT analizi (Systematic Cause Analysis Technique, Sistematik Sebep Analizi Tekniği), bir kaybı beş sabit seviye üzerinden geriye doğru izleyen şema tabanlı bir kaza analiz yöntemidir: kayıp, olay (enerji veya maddeyle temas), doğrudan nedenler, temel nedenler ve bunların arkasındaki yönetim kontrolü eksikliği. Analist her seviyede geçerli kategorileri işaretler; böylece her analiz yönetim sistemine ulaşır ve sonuçlar işyerleri ve analistler arasında karşılaştırılabilir kalır.
SCAT hakkındaki sayfaların çoğu ya lisans sahibinin ürün sayfaları ya da şemanın taranmış kopyalarıdır. İkisi de analistin seviyeler arasında nasıl ilerlediğini, elinizde yarım yazılmış bir raporla sahada dururken "temel neden" ve "kontrol eksikliği"nin ne anlama geldiğini, SCAT'in ne zaman yanlış araç olduğunu anlatmaz. Türkçede ise SCAT'i açıklayan bir sayfa hiç yok. Bu rehber kurgusal bir kazayı şemanın her bloğundan geçiriyor, SCAT'i 5 Neden, balık kılçığı, Tripod Beta ve papyon analiziyle karşılaştırıyor ve analizin 6331 sayılı Kanun'daki yerini gösteriyor.
SCAT, kök neden analizi rehberimizdeki beş yöntemden biri. O yazı hangi yöntemin ne zaman seçileceğini anlatıyor; bu yazı yalnızca SCAT'e odaklanıyor.
Dozaj İstasyonunda Bir Sıçrama
Bir tekstil terbiye işletmesinin atık su arıtma odasını düşünün. Bu, rehber için kurulmuş kurgusal bir örnektir. Akşam vardiyasında bir operatör, atık su hattına sodyum hipoklorit besleyen 60 litrelik günlük tankı doldurmak zorunda. Aktarmayı normalde yapan varil pompası dokuz gündür arızalı; pompa bozulduğundan beri her vardiyanın yaptığı gibi operatör de 200 litrelik varilden kovaya doldurup tanka boşaltıyor. Kova tankın kenarına takılıyor ve kimyasal operatörün yüzüne sıçrıyor. Operatörün gözünde koruyucu gözlük değil, standart iş gözlüğü var. Göz duşu 12 metre ötede, iki palet tuz çuvalının arkasında. Bir arkadaşı onu göz duşuna götürüyor, işyeri hemşiresi göz yıkaması için hastaneye yönlendiriyor ve operatör üç gün işe gelemiyor.
Vardiya amirinin aynı gece yazdığı ilk raporda tek neden ve tek eylem var: "Operatör kimyasal gözlüğü takmadı. Operatöre yeniden eğitim verilsin." İş güvenliği uzmanı raporu sabah okuyor ve olayın SCAT ile yeniden ele alınmasını istiyor. Rehberin geri kalanı, tek satırlık raporun göremediği ama şemanın ortaya çıkardığı şeyleri gösteriyor.
SCAT Nedir?
SCAT, bir olayın nedenlerini, neden seviyelerine göre düzenlenmiş önceden basılı bir kategori şemasına göre sınıflandırmanın yapılandırılmış bir yoludur. Yöntemin lisansını elinde tutan DNV, SCAT'i "kayıp olaylarının nedenselliğini araştırmak için basit ama güçlü bir araç" olarak tanımlar; operasyon personeli bunu benzer olayları önlemek için gereken düzeltici faaliyetleri hızla belirlemek üzere kullanır (DNV, SCAT). Şema 30 dilde poster, demo modu olan bir uygulama ve kurumsal lisans olarak satılır; bu yüzden burada şemanın kendisi değil, yapısı anlatılıyor ve nasıl kullanılacağı gösteriliyor.
Yöntem, Frank Bird'ün 1974'te kurduğu International Loss Control Institute (ILCI, Uluslararası Kayıp Kontrol Enstitüsü) kaynaklıdır ve Bird ile George Germain'in Practical Loss Control Leadership (1985) kitabında ortaya koyduğu kayıp nedensellik modeli üzerine kuruludur. ILCI 1991'de Det Norske Veritas tarafından satın alındı; SCAT'in bugün bir DNV ürünü olması bu yüzdendir (Germain ve Clark, Frank Bird'e saygı yazısı, Professional Safety, 2007). Aynı gelenekten International Safety Rating System (ISRS) de çıkmıştır; SCAT bu nedenle ISRS'ye göre denetlenen şirketlerde ve DNV'nin yöntemi pazarladığı petrol, gaz ve denizcilik sektörlerinde yaygındır.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Kayıp nedensellik modeli | Bird'ün beş aşamalı modeli: kontrol eksikliği → temel nedenler → doğrudan nedenler → olay → kayıp. SCAT bu modeli uygulanabilir kılan şemadır |
| Doğrudan (anlık) nedenler | Temas anında var olan standart dışı davranışlar ve standart dışı koşullar. Görülebilen, duyulabilen, koklanabilen şeyler |
| Temel (altta yatan) nedenler | Doğrudan nedenlerin neden var olduğunu açıklayan kişisel faktörler ve iş faktörleri |
| Kontrol eksikliği | Yönetim sistemindeki açıklar: yetersiz program, yetersiz program standartları veya standartlara yetersiz uyum |
| Temas | Olayın kendisi; bir enerji veya madde alışverişi olarak tanımlanır: çarpılma, sıkışma, alt seviyeye düşme, kimyasalla temas vb. |
| Kontrol eylemi ihtiyaçları | Üzerinde çalışılması gereken program ögeleri; program (P), standartlar (S) ve uyum (U) açısından puanlanır |
| BSCAT | Bariyer tabanlı SCAT: aynı neden kodlaması, olayı durdurması gerekenlerin bariyer (papyon tarzı) görünümüyle birleştirilir (DNV) |
| MSCAT | Denizcilik SCAT'i; gemideki kaza ve olaylara uyarlanmıştır |
SCAT'in olmadığı iki şey var. Birincisi, bir kanıt toplama yöntemi değildir: zaman çizelgesinin, tanık ifadelerinin, fotoğrafların ve kayıtların zaten elinizde olduğunu varsayar. O işi kaza araştırması rehberimiz anlatıyor. İkincisi, tek nedenli bir yöntem değildir: şema bir olay için birden fazla doğrudan neden, birden fazla temel neden ve birden fazla kontrol açığı bekler. Her seviyede tek işaret olan bir analiz neredeyse kesinlikle erken durmuştur.
Kayıp Nedensellik Modeli: Beş Seviye
Kayıp nedensellik modeli iki yönde okunur. Soldan sağa okunduğunda kayıpların nasıl oluştuğunu gösterir: yönetim kontrolündeki bir zayıflık temel nedenlerin var olmasına izin verir, temel nedenler standart dışı davranış ve koşullar üretir, bunlar enerji veya maddeyle temasa yol açar, temas da kayba. Sağdan sola okunduğunda ise bir araştırma yöntemidir: kayıptan başlayın ve her seviyede, sağındaki seviyeyi neyin mümkün kıldığını sorun. Germain ve Clark bu çift kullanımı açıkça anlatır: "Kayıp nedensellik modeli, kontrol eksikliğinin kaza kayıplarına nasıl yol açtığını gösterdi" ve tersten okunduğunda olay araştırması için bir problem çözme modeli olarak işler (Germain ve Clark, 2007).
| Seviye | İçeriği | Analistin sorusu | Sıçrama örneğinde |
|---|---|---|---|
| 1. Kayıp | İnsana, mala, sürece veya çevreye zarar; artı koşullar biraz farklı olsaydı oluşabilecek kayıp | Ne kaybedildi, ne kaybedilebilirdi? | Göz tahrişi, üç gün iş göremezlik; potansiyel: kalıcı göz hasarı |
| 2. Olay (temas) | Kaybı üreten enerji veya madde alışverişi | Hangi tür temas oldu? | Aşındırıcı kimyasalla temas (sıçrama) |
| 3. Doğrudan nedenler | Temas anındaki standart dışı davranışlar ve koşullar | İşin güvenli yapılış biçiminden farklı olan neydi, ortamda standardın altında olan neydi? | Açık kovayla aktarma; gözlük yerine iş gözlüğü; pompa arızalı; göz duşu kapalı; KKD istasyonda değil |
| 4. Temel nedenler | Kişisel faktörler (bilgi, beceri, kapasite, stres, motivasyon) ve iş faktörleri (liderlik, mühendislik, satın alma, bakım, ekipman, iş standartları) | Her doğrudan neden niçin vardı? | Göreve özel kimyasal eğitimi yok; aktarma talimatı yok; dokuz günlük onarım bekliyor, önceliği yok; geçici çözümü amir kabul etmiş |
| 5. Kontrol eksikliği | Yetersiz program, yetersiz standartlar, standartlara yetersiz uyum | Temel nedenleri hangi program ögesi önlemeliydi; program mı, standart mı, uyum mu eksikti? | Güvenlik açısından kritik ekipmanın arıza süresi için standart yok; denetim listesinde göz duşu ve pompa maddesi yok; geçici değişiklik onayı yok |
Modelin sonraki bir uyarlaması, olay ile kayıp arasına bir "eşik sınırı" çizgisi ekledi; bu, William Haddon'ın zararı kontrolsüz bir enerji alışverişi olarak gören yaklaşımından alınmıştır (Germain ve Clark, 2007). Pratikte anlamı şu: aynı temas, söz konusu enerjiye bağlı olarak hiç kayıp üretmeyebilir, ramak kala olabilir ya da ölümle bitebilir. SCAT'in yalnızca gerçekleşen kaybı değil kayıp potansiyelini de puanlatması bu yüzdendir.
SCAT seviyeleri ile diğer terimler
Düzenleyici kurumlar benzer ama birebir aynı olmayan sözcükler kullanır. Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu HSE, doğrudan nedenleri "istenmeyen olayı başlatan güvensiz davranış veya koşullar", altta yatan nedenleri ise bu davranış ve koşulların ortaya çıkmasına "izin veren başarısızlıklar" olarak tanımlar ve altta yatan nedenlerin genellikle "örgütsel veya güvenlik yönetim sistemi başarısızlıklarından" kaynaklandığını ekler (HSE, araştırmanın temel hedefleri). HSE, doğrudan, altta yatan ve kök neden için evrensel bir tanım olmadığını da kabul eder (NEBOSH, HSE'den alıntı). ÇSGB'nin 2025'te yayımladığı Kazaları ve Olayları Araştırma El Kitabı da HSE'nin HSG245 rehberinin çevirisidir. SCAT'e eşlendiğinde: HSE'nin doğrudan nedenleri SCAT'in doğrudan nedenleridir; HSE'nin altta yatan nedenleri SCAT'in hem temel nedenlerini hem de kontrol eksikliğini kapsar; HSG245'in "diğer bütün başarısızlıkların büyüdüğü başarısızlık" dediği kök neden, SCAT'te kontrol eksikliği bloğunda yer alır.
SCAT Şemasının İçi: Her Blokta Ne Var?
Şema tek büyük bir sayfadır. Kamuya açık dolaşan eski kopyalarında altı blok görülür; aşağıdaki yapı onları izliyor. DNV'nin güncel lisanslı şeması maddeleri farklı gruplayabilir veya adlandırabilir; sayıları yuvarlak kabul edin.
- Olayın tanımı. Tarih, yer ve ilgili kişilerle birlikte ne olduğunun kısa, olgusal ifadesi.
- Kontrol edilmezse kayıp potansiyelinin değerlendirilmesi. Üç puan: kayıp şiddeti potansiyeli (büyük, ciddi veya küçük; çoğu zaman A, B, C harfleriyle), tekrar olasılığı (yüksek, orta, nadir) ve maruziyet sıklığı (yaygın, orta, düşük). Bu blok olayın ne kadar araştırma emeği hak ettiğine karar verir. "Büyük, yüksek, yaygın" puanlanan bir ramak kala tam incelemeyi alır; düşük maruziyetli küçük bir kesik kısa bir inceleme.
- Enerji veya maddeyle temas ya da temasa yaklaşma türü. Yaklaşık on temas türü: bir şeye çarpma, bir şeyin çarpması, alt seviyeye düşme, aynı seviyede düşme, sıkışma, arada kalma, temas (elektrik, ısı, soğuk, kimyasal, gürültü), aşırı zorlanma. Bir olayda birden fazla temas olabilir.
- Doğrudan (anlık) nedenler. İki liste: standart dışı davranışlar (eski kopyalarda yaklaşık yirmi madde: yetkisiz ekipman kullanımı, arızalı ekipman kullanımı, KKD'nin doğru kullanılmaması, hatalı kaldırma, çalışan ekipmana müdahale gibi) ve standart dışı koşullar (yaklaşık on madde: yetersiz koruyucular, arızalı alet veya ekipman, sıkışıklık, yetersiz uyarı sistemleri, kötü düzen ve temizlik, tehlikeli çevre koşulları gibi).
- Temel (altta yatan) nedenler. İki grup: kişisel faktörler (yaklaşık yedi: yetersiz fiziksel veya zihinsel kapasite, fiziksel veya zihinsel stres, bilgi eksikliği, beceri eksikliği, uygun olmayan motivasyon) ve iş faktörleri (yaklaşık sekiz: yetersiz liderlik veya gözetim, yetersiz mühendislik, yetersiz satın alma, yetersiz bakım, yetersiz alet ve ekipman, yetersiz iş standartları).
- Kontrol eylemi ihtiyaçları (kontrol eksikliği). Yaklaşık yirmi kayıp kontrol programı ögesi: liderlik ve yönetim, planlı denetimler, olay araştırması, çalışan eğitimi, kişisel koruyucu donanım, mühendislik kontrolleri, satın alma kontrolleri, bakım programları gibi. İlgili her öge üç soruyla puanlanır: bu faaliyet için bir programımız var mı, standartları yeterli mi, standartlara tam uyum var mı (P, S, U).
Şemanın asıl değeri çapraz referanslarıdır. Her doğrudan neden, arkasında en sık bulunan temel nedenlere; her temel neden de arkasında en sık bulunan program ögelerine işaret eder. Hatırlama işini şema yapar; böylece gece 02.00'de rapor yazan bir vardiya amiri yalnızca yaralanan kişiyi değil, satın almayı ve bakımı da sorgulamaya yönlendirilir.
SCAT Analizi 7 Adımda Nasıl Yapılır?
Adım 1: Önce kanıtları toplayın
SCAT sınıflandırır, keşfetmez. Şemayı açmadan önce olay yerinin korunmuş, fotoğrafların çekilmiş, ekipmanın durumunun kaydedilmiş, ilgili belgelerin (bakım kayıtları, eğitim kayıtları, risk değerlendirmesi, talimatlar) toplanmış, ilgili kişiler ve tanıklarla görüşülmüş olması gerekir. Bunlardan bir zaman çizelgesi kurun. Kaza araştırması rehberimiz, suçlamadan görüşme yapmayı da içeren bu çalışmayı ayrıntısıyla anlatıyor.
Adım 2: Kaybı tanımlayın ve kayıp potansiyelini puanlayın
Tek bir olgusal paragraf yazın. Ardından şiddet potansiyelini, olasılığı ve maruziyet sıklığını puanlayın. Potansiyel konusunda dürüst olun: soru "ne kadar kötü oldu" değil, "zamanlama veya enerji biraz farklı olsaydı bu temas ne kadar kötü olabilirdi" sorusudur. Bu puan aynı zamanda SCAT'i ramak kala programınıza bağlar: büyük potansiyelli bir ramak kala, bir yaralanma gibi araştırılır.
Adım 3: Teması belirleyin
Enerji veya madde alışverişini adlandırın. Basit görünür ama analizi davranışa değil fiziğe bağlar. "Aşındırıcı kimyasalla temas" sizi kapalı sistem, aktarma yöntemi ve acil durum yıkaması sorularına götürür; "operatör dikkatsizdi" hiçbir yere götürmez.
Adım 4: Her doğrudan nedeni kanıtıyla listeleyin
Standart dışı davranış ve koşul listelerinden geçin; temas anında var olan her birini, onu kanıtlayan şeyle (fotoğraf, kayıt, ifade) birlikte işaretleyin. Yargı değil gözlem yazın: "operatör güvensiz yöntem seçti" değil, "aktarma açık kovayla yapıldı". Tehlikeli davranış ve tehlikeli durum yazımız iki yarıyı da suçlamadan kaydetmeyi anlatıyor. Tipik bir yaralanmada bir değil birkaç doğrudan neden bekleyin.
Adım 5: Her doğrudan neden için temel nedenleri seçin
Doğrudan nedenleri tek tek alın ve her birinin niçin var olduğunu sorun. Şemanın kişisel ve iş faktörleri cevap menüsüdür; hangilerinin geçerli olduğuna kanıt karar verir. Kişisel bir faktör apaçık olsa bile doğrudan nedenlerin çoğunun arkasında en az bir iş faktörü vardır. "Bilgi eksikliği", yalnızca hangi eğitimin gerekli olduğunu ve verilmediğini gösterebiliyorsanız bir bulgudur.
Adım 6: Her temel neden için kontrol eylemi ihtiyaçlarını belirleyin
Her temel neden için onu önlemesi gereken program ögesini bulun ve üç soruyu sorun: program var mı, standartları yeterli mi, uyum var mı. "Operatöre yeniden eğitim" burada "bakım programında güvenlik açısından kritik ekipmanın arıza süresi için standart yok" bulgusuna dönüşür. ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi OSHA'nın araştırma rehberliği aynı soruyu açık sözcüklerle sorar: "Bir talimata veya güvenlik kuralına uyulmadıysa, neden uyulmadı?" ve bu durum neden daha önce fark edilip ele alınmadı (OSHA, olay araştırması).
Adım 7: Üç seviyede de düzeltici faaliyet yazın ve doğrulayın
Her doğrudan neden, temel neden ve kontrol açığı için sahibi ve tarihi olan bir eylem gerekir. Kontrol hiyerarşisinde üstte olan eylemleri tercih edin: kapalı aktarma sistemi, KKD hatırlatmasından iyidir. Sonra eylemlerin işe yaradığını kontrol edecek bir tarih koyun. ISO 45001 Madde 10.2, kuruluştan yalnızca olayın nedenlerini belirlemesini değil, benzer olayların başka yerde olmuş veya olabilir olup olmadığını değerlendirmesini ve alınan önlemin etkinliğini gözden geçirmesini de ister; SCAT'in ortak kategorileri "başka yerde" sorusunu işyerleri arasında cevaplanabilir kılar. Düzeltici faaliyet ve DÖF rehberimiz takip ve doğrulamayı anlatıyor.
Çözümlü Örnek: Hipoklorit Sıçraması SCAT ile
Olay kurgusaldır. Listelenen kanıtlar, böyle bir olayın gerçek araştırmasında tipik olarak ortaya çıkacak kanıtlardır.
Tanım ve kayıp potansiyeli
| Alan | Kayıt |
|---|---|
| Tanım | Akşam vardiyası, atık su arıtma odası. Operatör, varil pompası dokuz gündür arızalı olduğu için sodyum hipokloriti 200 litrelik varilden 60 litrelik günlük tanka açık kovayla aktarıyordu. Kova tank kenarına takıldı; yüze sıçrama. İş gözlüğü takılıydı. Göz duşu 12 m uzakta, önü iki paletle kapalı. Hastanede göz yıkaması, üç gün iş göremezlik |
| Kayıp şiddeti potansiyeli | Büyük (A). Ürünün güvenlik bilgi formu (GBF) ciddi göz hasarı uyarısı veriyor; doğrudan göze sıçrama kalıcı yaralanmaya yol açabilirdi |
| Tekrar olasılığı | Yüksek. Kovayla aktarma dokuz gün boyunca her vardiyada en az bir kez yapılmış |
| Maruziyet sıklığı | Yaygın. Pompa bozulduğundan beri her vardiya, her gün |
| Karar | Üç kişilik ekiple tam analiz: iş güvenliği uzmanı, bakım sorumlusu, başka vardiyadan bir operatör |
Temas
Aşındırıcı maddeyle temas (yüze ve gözlere kimyasal sıçraması).
Doğrudan nedenler
| # | Doğrudan neden | Tür | Kanıt |
|---|---|---|---|
| DN1 | Aktarma pompa yerine açık kovayla yapıldı | Standart dışı davranış (ekipmanın uygunsuz kullanımı) | Kamera kaydı; pompa arızasından beri uygulamayı doğrulayan üç vardiyanın ifadesi |
| DN2 | Kimyasal gözlük ve yüz siperi yerine iş gözlüğü takıldı | Standart dışı davranış (KKD'nin doğru kullanılmaması) | Operatörün ifadesi; olay yerinde bulunan gözlük |
| DN3 | Varil pompası arızalı, yedeği yok | Standart dışı koşul (arızalı ekipman) | Dokuz gün önce açılan bakım iş emri, durumu "parça bekliyor" |
| DN4 | Göz duşunun önü depolanan paletlerle kapalı | Standart dışı koşul (sıkışıklık, acil durum ekipmanına yetersiz erişim) | Fotoğraflar; depo sorumlusuna göre paletler yaklaşık iki haftadır orada |
| DN5 | Dozaj istasyonunda kimyasal gözlük ve yüz siperi yok | Standart dışı koşul (KKD kullanım noktasında değil) | KKD ana binadaki dolapta; istasyonda KKD yok |
Temel nedenler
| Doğrudan neden | Temel neden | Faktör türü | Kanıt |
|---|---|---|---|
| DN1 kovayla aktarma | Pompa onarımı dokuz gündür açık; güvenlik açısından kritik ekipman için öncelik kuralı yok | İş faktörü: yetersiz bakım | İş emri sisteminde kritik ekipman için öncelik kodu veya azami arıza süresi yok |
| DN1 | Yedek pompa yok; yenisi standart üç haftalık teslim süresiyle sipariş edilmiş | İş faktörü: yetersiz satın alma | Satın alma kayıtları; arıtma odası için kritik yedek parça listesi yok |
| DN1 | Amir kova yöntemini biliyor ve dozajın sürmesi için kabul etmiş | İş faktörü: yetersiz liderlik ve gözetim | Amirin ifadesi; geçici risk değerlendirmesi veya onay yok |
| DN1 | Operatörler boş günlük tankı hat duruşu, "hattı çalışır tutmayı" öncelik olarak görüyor | Kişisel faktör: uygun olmayan motivasyon (üretim baskısı) | İki vardiyanın ifadeleri; vardiya devir notları |
| DN2 iş gözlüğü | Operatör genel KKD eğitimi almış, bu ürünün GBF'si veya aktarma görevi konusunda hiç eğitilmemiş | Kişisel faktör: bilgi eksikliği | Eğitim kayıtları: yalnızca genel oryantasyon; göreve özel kayıt yok |
| DN2 | Risk değerlendirmesinde "kimyasal sıçraması" tehlikesi için önlem "KKD" yazılmış; tür ve aktarma yöntemi belirtilmemiş | İş faktörü: yetersiz iş standartları | İki yıl önce gözden geçirilen risk değerlendirmesi; yazılı aktarma talimatı yok |
| DN5 KKD istasyonda değil | Göreve özel KKD'nin kullanım noktasında bulundurulması kuralı yok | İş faktörü: yetersiz alet ve ekipman, yetersiz iş standartları | İşyeri KKD matrisi ürünleri listeliyor, yerlerini değil |
| DN4 göz duşu kapalı | İşaretli boş alan kuralı yok; aylık depo denetim listesinde göz duşu maddesi yok | İş faktörü: yetersiz iş standartları, yetersiz gözetim | Denetim listesi; son iki denetim paletler oradayken "bulgu yok" kaydetmiş |
Kontrol eksikliği (kontrol eylemi ihtiyaçları)
| Program ögesi | P: program var mı? | S: standartlar yeterli mi? | U: uyum var mı? | Bulgu |
|---|---|---|---|---|
| Bakım yönetimi | Evet | Hayır | Uygulanamaz | Güvenlik açısından kritik ekipmanı, azami arıza süresini ve arıza sırasındaki geçici önlemleri tanımlayan standart yok |
| Satın alma ve mühendislik kontrolleri | Kısmen | Hayır | Uygulanamaz | Kritik ekipman için yedek parça politikası yok; standart teslim süreleri kabul ediliyor |
| Talimatlar ve iş standartları | Evet | Hayır | Uygulanamaz | Kimyasal aktarma için yazılı talimat yok; risk değerlendirmesi KKD'yi belirtmeden yazıyor |
| Çalışan eğitimi | Evet | Hayır | Hayır | Göreve özel kimyasal eğitimi gerekliliği yok; bu operatör için kayıt yok |
| Planlı denetimler | Evet | Hayır | Evet | Denetimler zamanında yapılmış ama listede göz duşu erişimi ve pompa durumu maddeleri yok; iki açık da iki kez "geçti" |
| Kişisel koruyucu donanım | Evet | Hayır | Hayır | KKD göreve göre belirlenmemiş ve kullanım noktasında bulundurulmuyor |
| Değişiklik yönetimi (geçici önlemler) | Hayır | Uygulanamaz | Uygulanamaz | Geçici bir çözümü geçici risk değerlendirmesiyle onaylayan süreç yok (değişiklik yönetimi rehberimiz) |
Seviyelere göre düzeltici faaliyetler
| Seviye | Faaliyet | Hiyerarşi düzeyi | Sorumlu, süre |
|---|---|---|---|
| Doğrudan | Ödünç pompa takıldı, arızalı pompa onarıma alındı; kovayla aktarma yasaklandı | Mühendislik | Bakım sorumlusu, 24 saat |
| Doğrudan | Paletler kaldırıldı; göz duşu etrafına 1 m boş alan işaretlendi; göz duşu test edildi | Mühendislik, idari | Depo sorumlusu, 24 saat |
| Doğrudan | Dozaj istasyonuna etiketli kutuda kimyasal gözlük ve yüz siperi konuldu | KKD | İş güvenliği uzmanı, 24 saat |
| Temel | Hipoklorit için yazılı kapalı aktarma talimatı; risk değerlendirmesi KKD türünü ve yöntemi belirtecek şekilde güncellendi | İdari | İş güvenliği uzmanı ve operatörler, 2 hafta |
| Temel | Arıtma odası operatörlerinin tümüne ürünün GBF'si ve talimat üzerine göreve özel, kayıtlı eğitim | İdari | Amir, 4 hafta |
| Temel | Amir talimatı: onaylı geçici risk değerlendirmesi olmadan kritik ekipmanda geçici çözüm yok | İdari | İşletme müdürü, 1 hafta |
| Kontrol | Bakım standardına azami arıza süresi ve geçici önlemleri içeren kritik ekipman listesi eklendi; kritik yedekler stoklandı | Mühendislik, idari | Bakım müdürü, 8 hafta |
| Kontrol | Planlı denetim listesine göz duşu erişimi ve pompa durumu eklendi; liste yılda bir olaylara göre gözden geçirilecek | İdari | İş güvenliği uzmanı, 2 hafta |
| Kontrol | Değişiklik yönetimi prosedürüne geçici değişiklik onay adımı eklendi | İdari | İşletme müdürü, 8 hafta |
| Doğrulama | 30. ve 90. günde bütün faaliyetlerin kapandığı ve etkili olduğu kontrol edilecek; ramak kala kayıtları başka geçici çözümler için taranacak | İSG kurulu |
Tek satırlık ilk rapor beş doğrudan nedenden birini ele alacak, yedi kontrol açığının hiçbirine dokunmayacaktı. Kova yöntemi, kapalı göz duşu ve eksik yedek parça bir sonraki sıçramayı bekleyecekti.
SCAT, 5 Neden, Balık Kılçığı, Tripod Beta ve Papyon Karşılaştırması
| Yöntem | Yapı | En uygun olduğu durum | Zayıf noktası | Çıktı |
|---|---|---|---|---|
| 5 Neden | Tek doğrusal "neden" zinciri | Tek net iplikli küçük olaylar; hızlı ekip oturumları | Farklı analistler farklı köklere ulaşır; tek zincir paralel nedenleri kaçırır | Tek kökte biten bir neden zinciri |
| Balık kılçığı (Ishikawa) | Kategorilere (insan, ekipman, yöntem, ortam, yönetim) göre beyin fırtınasıyla toplanan nedenler | Mekanizma belirsizken aday nedenleri üretmek | Doğrulama ve önceliklendirme yok; uzun, kanıtsız listeler üretebilir | Olası nedenler haritası |
| SCAT | Üç neden seviyesinde sabit, çapraz referanslı kategoriler; artı kayıp potansiyeli ve temas türü | İşyerleri ve analistler arasında tutarlılık; her seferinde yönetim sistemine ulaşmak; kodlanmış nedenlerle eğilim analizi | Liste yanlılığı (kanıtsız işaretleme); genel ifadeler; lisanslı şema; zaman sırası ve bariyer görünümü yok | Kodlanmış doğrudan ve temel nedenler ile kontrol eylemi ihtiyaçları |
| Tripod Beta | Olaylar ağacı ve başarısız olan bariyerler; her biri doğrudan neden, ön koşul ve altta yatan nedene izlenir | Büyük tehlikeli sanayilerde karmaşık, ağır sonuçlu olaylar | Eğitimli uygulayıcı ve zaman gerektirir; ağaç hızla büyür | Altta yatan nedenleriyle bariyer başarısızlığı ağacı |
| Papyon (olay sonrası kullanım) | Olay, tehditleri, sonuçları ve bariyerleriyle bir üst olay olarak haritalanır | Olayı risk değerlendirmesine bağlamak ve hangi bariyerlerin çöktüğünü göstermek | Bariyerleri tanımlar, neden çöktüklerini değil; neden kodlama yöntemi değildir | Mevcut papyona göre bariyer durumu |
Tripod Beta, Shell'in 1980'ler ve 1990'larda finanse ettiği araştırmalardan doğdu; telif hakkı Stichting Tripod Foundation'da ve kullanım rehberini Energy Institute yayımlıyor. Ayırt edici kuralı, önerilerin bariyerlere ve altta yatan nedenlere yönelmesi, doğrudan insan davranışına hiç yönelmemesidir. SCAT ve Tripod Beta sık sık birlikte kullanılır: Güney Pars gaz rafinerilerinde dört kazayı inceleyen 2024 tarihli bir çalışma ağaçları Tripod-Beta ile kurdu, nedenleri SCAT ile doğrudan, ara ve kök kategorilerine ve kontrol önlemlerine ayırdı; en sık bulgular eğitim kaynaklarındaki eksiklikler ve standartlara uyumsuzluktu (Delarami ve ark., 2024). 2022 tarihli bir gaz rafinerisi çalışması ise balık kılçığı sonuçlarını bir SCAT neden-sonuç tablosuna aktardı ve üretim duruşlarını eğitim planlamasındaki açıklara izledi (Askarian ve ark., 2022). İkisinde de örüntü aynı: aday nedenleri üretmek için üretken bir yöntem, sonra onları kodlamak ve yönetim sistemi sorusunu zorlamak için SCAT. Bariyer görünümü için papyon analizi rehberimizi okuyun; BSCAT, DNV'nin bu iki fikri kendi birleştirmesidir.
SCAT ne zaman yanlış araçtır? Elinizde henüz kanıt yokken (araştırma sürecini kullanın), olay sıralama gerektiren karmaşık, çok sistemli bir başarısızlıkken (önce zaman çizelgesi veya Tripod Beta) ve kuruluş şemayı öğrenmek için değil raporu çabuk kapatmak için kullanıyorken.
SCAT'in Güçlü ve Zayıf Yanları
Güçlü yanları. Şema her analiste aynı kategorileri verir; bir fabrikadaki kayma ile diğerindeki kayma aynı biçimde kodlanır ve karşılaştırılabilir. Yönetim sistemi seviyesini kaçınılmaz kılar: onun için bir blok vardır ve boş blok göze çarpar. Kodlanmış nedenler birikerek eğilim verisine dönüşür. 2021 tarihli bir Kore çalışması, bir işletmede üç yıl boyunca SCAT ile kodlanmış olayları daha basit bir kök neden yöntemi için temel aldı ve son on yıllarda geliştirilen 30'dan fazla kök neden analizi tekniğinin çoğunun, genel sanayi tesislerinde bulunmayan uzmanlık eğitimi gerektirdiğini not etti (Kwon ve Kwon, 2021). SCAT'in şeması bu eşiği düşürür: DNV onu operasyon personelinin hızla kullanabileceği, İSG ekibinin sonucu gözden geçirdiği bir araç olarak konumlandırır.
Zayıf yanları. Şema işaretlemeye davet eder. Bir kategori, bir kanıt onu desteklemeden hipotezdir; kanıt sütunu olmayan, işaretlerle dolu bir SCAT formu az şey ifade eder. İfadeler geneldir: "yetersiz eğitim", hangi eğitim, kime, hangi gereklilikle sorularına cevap verebildiğinizde bulgu olur. Şemada zaman çizelgesi yoktur; çok adımlı olaylarda önce olaylar dizisi gerekir. Bariyerleri modellemez; BSCAT'in var olmasının ve bazı ekiplerin SCAT'i papyonla eşleştirmesinin nedeni budur. Ve tescillidir: güncel şema ve uygulama lisanslıdır, alt işverenlerinizin erişimi olmayabilir.
SCAT Mevzuattaki Araştırma Yükümlülüğünün Neresinde?
Mevzuat yöntem dayatmaz, ancak araştırmanın neye ulaşması gerektiğini söyler; SCAT'in alt iki seviyesi tam bunun için kurulmuştur.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 14(1)(a) (Resmî Gazete 30.06.2012, 28339) işverene bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutma, "gerekli incelemeleri yaparak bunlar ile ilgili raporları düzenleme" görevi verir. Madde 14(1)(b), yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya zarar potansiyeli olan olayların da incelenip raporlanmasını ister; yani ramak kala olaylar da inceleme kapsamındadır. Madde 14(2)(a) iş kazasının kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmesini düzenler (6331, mevzuat.gov.tr). SCAT'in ilk bloğundaki kayıp potansiyeli puanı, 14(1)(b)'deki "zarar potansiyeli" ifadesinin pratikteki karşılığıdır.
- İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik Madde 9 (Resmî Gazete 29.12.2012, 28512), iş güvenliği uzmanına iş kazası ve meslek hastalıklarının nedenlerinin araştırılması ve tekrarlanmaması için alınacak önlemler konusunda çalışma yapıp işverene öneride bulunma, zarar potansiyeli olan olayların nedenlerini araştırma ve işyeri hekimiyle birlikte tehlikeli olayın tekrarlanmaması için önleyici faaliyet planı hazırlayıp takip etme görevlerini verir (Yönetmelik metni). SCAT'in temel neden ve kontrol eksikliği blokları, "tekrarlanmaması için" ifadesinin gerektirdiği derinliktir.
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12(2)(ç), iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi hâlinde risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini ister (Yönetmelik metni). Örnekteki "KKD" diye yazılmış önlemin güncellenmesi bu maddenin uygulamasıdır.
- ÇSGB rehberleri. İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü'nün Olay (Kaza) Araştırmaları: İşverenler İçin Bir Kılavuz belgesi, OSHA'nın işveren rehberinin çevirisidir ve tavsiye niteliğindedir; dört adım önerir: olay yerini muhafaza edip kayıt altına alma, bilgi toplama, kök sebepleri belirleme, düzeltici faaliyetleri uygulama; ekinde kök sebep soruları vardır (ÇSGB kılavuzu). SCAT üçüncü adımın aracıdır ve dördüncüyü besler.
- Uluslararası iyi uygulama. OSHA, araştırmacıların "doğrudan nedenlerin ötesine bakması" gerektiğini, "dikkatsizlik veya talimata uymama tek başına nedendi" sonucunun kolay ama yanıltıcı olduğunu ve kök nedenlerin "neredeyse her zaman ekipman, prosedür, eğitim ve diğer güvenlik programı eksikliklerini" içerdiğini söyler; odak "kusur veya suçlu bulmak değil, kök nedenleri belirleyip düzeltmek" olmalıdır (OSHA). HSE'nin 2004 tarihli HSG245 çalışma kitabı araştırmayı dört adımda kurar: bilgi toplama, bilgiyi analiz etme, risk kontrol önlemlerini belirleme, eylem planı ve uygulaması (HSE, HSG245). ISO 45001:2018 Madde 10.2 ise kuruluştan çalışanların katılımıyla olayı araştırmasını, nedenlerini belirlemesini, benzer olayların olmuş veya olabilir olup olmadığını değerlendirmesini, risk değerlendirmesini gözden geçirmesini, kontrol hiyerarşisine uygun önlem almasını ve etkinliğini gözden geçirmesini ister.
Bu yazı hukuki tavsiye değildir; işyerinize özgü yükümlülükler için iş güvenliği uzmanınıza ve güncel mevzuat metnine başvurun.
SCAT Analizinde Sık Yapılan Hatalar
1. Kanıtsız kategori işaretlemek
Her işaretin yanında bir belge, fotoğraf veya ifade olmalı. Yoksa şema analistin kanaat anketine dönüşür. Formunuza kanıt sütunu ekleyin; kanıtlayamadığınızı boş bırakın.
2. Doğrudan nedenlerde durmak
"Operatör gözlük takmadı" analizin başladığı yerdir, bittiği yer değil. Kontrol eylemi ihtiyaçları bloğu boşsa analiz tekrarı önleyen seviyeye ulaşmamıştır.
3. Her seviyede tek neden
SCAT çoklu neden teorisine dayanır. Tek doğrudan nedeni, tek temel nedeni ve tek program açığı olan bir olay neredeyse her zaman aceleyle analiz edilmiş bir olaydır.
4. "Kontrol eksikliği"ni yöneticiler hakkında bir hüküm saymak
Blok program, standart ve uyumu sorar; kimin kusurlu olduğunu değil. Eksik bir standart, sistem hakkında bir bulgudur. Bunu "yönetim başarısız oldu" diye yazmak savunmaya davet eder ve çözümü gömer.
5. Kayıp potansiyeli puanını atlamak
İlk bloğu atlayan ekipler her olaya aynı yüzeysel muameleyi yapar. Büyük potansiyelli, yaralanmasız bir ramak kalanın iş günü kayıplı bir yaralanma kadar ciddi araştırılmasını söyleyen şey bu puandır.
6. Yalnızca doğrudan seviyede düzeltici faaliyet
Yeni gözlük ve bir hatırlatma bugünün doğrudan nedenlerini giderir. Pompa öncelik kuralı, denetim listesi maddesi ve geçici değişiklik onayı ise bir sonraki, farklı sıçramayı durduracak olanlardır.
7. Zaman çizelgesi yerine şemayı kullanmak
Birkaç adımlı bir olayda şema tek başına sırayı kaybeder. Önce zaman çizelgesini kurun, sonra her adımın nedenlerini kodlayın.
FindRisk ile Neden Analizi
Çözümlü örnekteki kontrol açıklarının birkaçı planlı denetim açığı: göz duşu erişimini veya pompanın durumunu hiç sormayan bir denetim listesi. FindRisk ile belirli bir alan veya görev için yapay zekâ destekli bir denetim kontrol listesi oluşturabilirsiniz; böylece bir araştırmanın ortaya çıkardığı maddeler (göz duşu erişimi, kritik ekipman durumu, kullanım noktasındaki KKD) yalnızca kaza dosyasında kalmaz, bir sonraki denetim turuna girer.
Araştırmanın kendisi sırasında uygulamanın fotoğraf üzerinde tehlike işaretleme özelliğiyle standart dışı bir koşulu fotoğraflayıp tehlikeyi görüntü üzerinde işaretleyebilir ve yapay zekâ ile analiz ettirebilirsiniz; bu, doğrudan nedenler tablosuna ihtiyaç duyduğu kanıtı verir. Bulgular Fine-Kinney yöntemiyle puanlanır, böylece "kayıp potansiyeli" kararının arkasında sayılar olur ve rapor kaza dosyası için saniyeler içinde üretilir. FindRisk iOS ve Android'de kullanılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
SCAT ne demek, açılımı nedir?
SCAT, Systematic Cause Analysis Technique'in kısaltmasıdır; Türkçede Sistematik Sebep (Neden) Analizi Tekniği olarak anılır. Bir olayın nedenlerini, önce kayıp potansiyelini ve enerji veya maddeyle temas türünü kaydettikten sonra üç seviyede, doğrudan nedenler, temel nedenler ve yönetim kontrolü eksikliği olarak sınıflandıran şema tabanlı bir yöntemdir. Şema International Loss Control Institute tarafından geliştirilmiştir ve bugün DNV lisansıyla sunulur.
SCAT'i kim geliştirdi, şimdi kime ait?
SCAT, Frank Bird'ün 1974'te kurduğu International Loss Control Institute (ILCI) kaynaklıdır ve Bird ile Germain'in Practical Loss Control Leadership (1985) kitabındaki kayıp nedensellik modeline dayanır. ILCI 1991'de Det Norske Veritas tarafından satın alındı; bu yüzden SCAT şeması, SCAT uygulaması ve denizcilik sürümü MSCAT lisansla satılan DNV ürünleridir. Bariyer tabanlı bir sürümü olan BSCAT de vardır.
SCAT bir kök neden analizi yöntemi midir?
Evet; en alt seviyesi olan kontrol eksikliği, yönetim sistemi kök nedenlerinin kaydedildiği yerdir. 5 Neden veya balık kılçığından farkı, serbest analiz yerine önceden basılmış sabit bir kategori kümesi kullanmasıdır. Bu, sonuçları tutarlı ve karşılaştırılabilir kılar; ancak seçilen her kategorinin araştırmadan gelen kanıtla desteklenmesi yine de gerekir.
SCAT'te doğrudan neden ile temel neden arasındaki fark nedir?
Doğrudan nedenler temas anında var olan standart dışı davranış ve koşullardır: açık kova, eksik gözlük, önü kapalı göz duşu. Temel nedenler bu davranış ve koşulların neden var olduğunu açıklayan kişisel ve iş faktörleridir: göreve özel eğitim yok, aktarma talimatı yok, dokuz gün açık kalan onarım. Üçüncü seviye olan kontrol eksikliği ise temel nedenlere izin veren program, standart veya uyum açığıdır.
BSCAT nedir?
BSCAT, bariyer tabanlı SCAT'tir. DNV bunu geleneksel teknik ve yönetim sistemi kök neden analizini bariyer tabanlı risk değerlendirmesiyle birleştirmek olarak tanımlar: olay, onu önlemesi veya hafifletmesi gereken bariyerlere karşı papyon tarzında haritalanır ve çöken her bariyer SCAT'in neden kategorileriyle analiz edilir.
SCAT ramak kala olaylarda kullanılabilir mi?
Evet; şema bunun için tasarlanmıştır. İlk blok olayın kontrol edilmezse kayıp potansiyelini puanlar; böylece şiddet potansiyeli büyük ve tekrar olasılığı yüksek bir ramak kala, bir yaralanmayla aynı derinlikte analiz edilir. Ramak kalaları yaralanmalarla aynı kategorilerle kodlamak, hangi program açıklarının zarar vermeden önce tekrar tekrar ortaya çıktığını görmenizi de sağlar. 6331 sayılı Kanun Madde 14(1)(b) zaten zarar potansiyeli olan olayların incelenmesini ister.
Sonuç
SCAT, erken durmayı reddetmenin disiplinli bir yoludur. Şemanın beş seviyesi analisti kayıptan başlatır; temas ile standart dışı davranış ve koşullardan geçirir; arkalarındaki kişisel ve iş faktörlerine, en sonunda da geri kalan her şeyin var olmasına izin veren program, standart veya uyum açığına götürür. Sabit kategorileri araştırmaları vardiyalar, işyerleri ve yıllar arasında karşılaştırılabilir kılar; kayıp potansiyeli puanı ramak kalalara potansiyellerinin hak ettiği dikkati verir.
Zayıf yanları güçlü yanlarının aynadaki görüntüsüdür. Bir şema kanıtsız işaretlenebilir, ifadeleri siz özelleştirmeden geneldir, kendine ait zaman çizelgesi veya bariyer görünümü yoktur. Düzgün kanıt toplamanın ardından, formda kanıt sütunuyla ve üç seviyede de yazılmış düzeltici faaliyetlerle kullanıldığında, tek satırlık "operatöre yeniden eğitim"i, yaralanan kişiden daha uzun ömürlü kısa bir sistem değişikliği listesine çevirir.
Bu sistem değişikliklerinin ineceği yer planlı denetimlerinizse, FindRisk kontrol listesini kurmanıza, fotoğraflı kanıtı toplamanıza ve bulguları puanlamanıza yardım eder. Bir sonraki denetiminizde denemek için FindRisk'i iOS veya Android'e indirin.
FindRisk'i Dene
Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?
Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.
