Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? 5 Adım, Örnek ve Şablon

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi ve bu tehlikelerin yol açabileceği zararın ne kadar olası ve ne kadar ciddi olduğunun ölçülmesidir. Ardından mevcut tedbirlerin yeterli olup olmadığına ve başka ne yapılması gerektiğine karar verilir. Beş adımda yapılır:

1. Tehlikeleri belirleyin.
2. Kimin nasıl zarar görebileceğini tespit edin.
3. Riskleri analiz edin.
4. Kontrol tedbirlerini kararlaştırın.
5. Kayda geçirip gözden geçirin.

Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi uyarınca her işveren için zorunludur. Nasıl yapılacağı İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde düzenlenmiştir. Bu rehber her adımı, çözülmüş eksiksiz bir örneği ve hemen kullanabileceğiniz bir şablonu içeriyor.

---

Tehlike ve Risk: Her Şeyi Belirleyen Ayrım

Tehlike, zarar verme potansiyeli olan her şeydir: dönen bir mil, bir solvent, bir merdiven, gece vardiyası. Risk ise tehlikenin gerçekten zarara yol açma olasılığı ile bu zararın ciddiyetinin birleşimidir.

Bu ayrım önemlidir, çünkü değerlendirilen şey tehlike değil risktir. Aynı tehlike, işin yapılış biçimine göre çok farklı risk taşır:

Tehlike	Düşük riskli durum	Yüksek riskli durum
Solvent bazlı temizleyici	Az miktarda, açık havada, eldivenle	Havalandırmasız kapalı bir tankta her gün
Seyyar merdiven	Kısa iş, üç nokta teması, sabitlenmiş	Malzeme taşıyarak, uzanarak, kaygan zeminde
Forklift	Ayrılmış güzergâh, eğitimli operatör	Toplayıcılarla ortak koridor, kör köşeler

Risk değerlendirmesi her tehlike için şu soruyu sorar: "Bu işyerinde iş gerçekte nasıl yapılıyorsa, risk yeterince kontrol altında mı?"

---

Mevzuat Ne İstiyor?

Türkiye'de çerçeveyi iki metin çizer: 6331 sayılı Kanun ve İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği. Uygulamada en çok sorulan konular şunlardır:

Konu	Mevzuatın istediği
Yükümlülük	İşveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür (6331, Madde 10)
Ekip	İşveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki tehlikeler hakkında bilgi sahibi çalışanlar (Yönetmelik, Madde 6)
Yenileme süresi	Çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç 2, 4 ve 6 yılda bir (Yönetmelik, Madde 12)
Erken yenileme	İşyerinin taşınması veya binada değişiklik, yeni teknoloji, madde veya ekipman, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay, mevzuat değişikliği, ortam ölçümü veya sağlık gözetimi sonuçları gibi durumlarda süre beklenmeden yenilenir (Yönetmelik, Madde 12)
Doküman	Değerlendirme yazılı hâle getirilir; tehlikeler, riskler, alınacak tedbirler ve sorumlular kayda geçirilir (Yönetmelik, Madde 11)

İşyerinin tehlike sınıfı yenileme süresini doğrudan belirler; tehlike sınıfınızı bilmiyorsanız önce onu netleştirin.

Uluslararası çerçevede de tablo benzerdir. İngiltere'de MHSWR 1999 Madde 3 "uygun ve yeterli" bir değerlendirme ister ve beş veya daha fazla çalışanı olan işverenlerin önemli bulguları kaydetmesini şart koşar. AB'de 89/391/AET Çerçeve Direktifi aynı yükümlülüğü getirir. ISO 45001 bunu Madde 6.1.2'de tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi olarak düzenler.

---

Risk Değerlendirmesinin 5 Adımı

Yönetmelik süreci "planlama, tehlikelerin tanımlanması, risklerin belirlenmesi ve analizi, kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon ve güncelleme" aşamalarıyla tarif eder. Aşağıdaki beş adım bu aşamaların sahadaki karşılığıdır.

Adım 1: Tehlikeleri Belirleyin

Amaç yalnızca belirgin olanları değil, zarar verebilecek her şeyi listelemektir. Farklı kaynaklar farklı tehlikeleri yakalar, bu yüzden birkaçını birlikte kullanın:

• Sahayı farklı saatlerde ve vardiyalarda gezin. İşi prosedürde yazdığı gibi değil, gerçekte yapıldığı gibi izleyin.
• İşi yapanlarla konuşun. Kestirmeleri, sıkışan koruyucuyu, sadece cuma günleri yapılan işi onlar bilir.
• Kayıtları inceleyin: iş kazası ve ramak kala bildirimleri, ilk yardım kayıtları, raporlu izinler, bakım geçmişi.
• Üretici bilgilerini kontrol edin: ekipman kılavuzları ve her kimyasalın güvenlik bilgi formu.
• Normal çalışmanın ötesini düşünün: devreye alma, temizlik, bakım, arıza ve acil durumlar.

Hiçbir şeyin atlanmaması için bulduklarınızı gruplayın:

Kategori	Örnekler
Mekanik	Hareketli parçalar, sıkışma noktaları, düşen cisimler, araçlar
Fiziksel	Gürültü, titreşim, sıcaklık, radyasyon, yüksekte çalışma, kayma ve takılma
Elektrik	Hasarlı kablolar, enerjili çalışma, aşırı yüklenmiş prizler
Kimyasal	Solventler, tozlar, dumanlar, gazlar (bkz. kimyasal güvenlik)
Biyolojik	Bakteri, virüs, küf, vücut sıvıları
Ergonomik	Elle taşıma, tekrarlayan işler, uygunsuz duruş (bkz. ergonomi)
Psikososyal	İş yükü, yalnız çalışma, şiddet, vardiya düzeni

Birbirinden farklı adımları olan işlerde önce işi bir iş güvenliği analizi ile adımlara ayırın.

Adım 2: Kimin Nasıl Zarar Görebileceğini Belirleyin

Her tehlike için risk altındaki grupları ve zararın nasıl oluşacağını yazın. "Çalışanlar" yeterince açık değildir. "2 numaralı hatta sıkışma gideren bakım personelinin parmakları konveyöre çekilebilir" açıktır.

Özellikle şu gruplara dikkat edin:

• Yeni ve genç çalışanlar: tehlikeler konusunda deneyimleri azdır.
• Gebe ve emziren çalışanlar: kimyasal, fiziksel ve elle taşıma riskleri açısından.
• Engelli veya kronik hastalığı olan çalışanlar.
• Alt işverenler, geçici çalışanlar ve ziyaretçiler: sahayı tanımazlar (bkz. alt işveren güvenliği).
• Yalnız çalışanlar ve gece vardiyası.
• İşyeri çevresindeki üçüncü kişiler.

Adım 3: Riskleri Analiz Edin

Her riskin büyüklüğünü, mevcut tedbirleri hesaba katarak belirleyin. Türkiye'de en yaygın iki yöntem şunlardır:

• L tipi (5×5) matris: olasılık ile şiddeti çarpar.
• Fine-Kinney yöntemi: Olasılık × Frekans × Şiddet hesaplar. Maruziyet sıklığını, her maruziyette zararın gerçekleşme olasılığından ayırdığı için sahada daha ayrıntılı sonuç verir.

Hangisini kullanırsanız kullanın, ölçek tanımlarını yazılı hâle getirin ve tutarlı uygulayın. Aynı tehlikeye iki farklı değerlendirici yaklaşık aynı puanı vermelidir. Yöntemlerin karşılaştırması için nicel ve nitel risk değerlendirmesi rehberimize bakın.

Bu rehberdeki örnek Fine-Kinney kullanıyor ve şu aksiyon sınıflarını uyguluyor:

Puan (R)	Risk seviyesi	Gerekli eylem
> 400	Çok yüksek	Çalışmayı hemen durdurun
200–400	Yüksek	Acil düzeltici eylem
70–200	Önemli	Düzeltici eylem gerekli
20–70	Olası	Dikkat gerektirir
< 20	Kabul edilebilir	Acil eylem gerekmez

Adım 4: Kontrol Tedbirlerini Kararlaştırın

Kabul edilebilir olmayan her risk için başka neyin gerektiğine karar verin. 6331 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki risklerden korunma ilkelerini, yani kontrol hiyerarşisini sırayla uygulayın ve doğrudan KKD'ye atlamayın:

1. Ortadan kaldırma: tehlikeyi kaldırın (işi farklı yapın, zeminde yapın veya hiç yapmayın).
2. İkame: daha az tehlikeli olanla değiştirin (su bazlı ürün, daha hafif parça).
3. Mühendislik tedbirleri: insanları tehlikeden ayırın (koruyucular, kilitlemeler, lokal egzoz havalandırması, kenar korumaları).
4. İdari tedbirler: çalışma biçimini değiştirin (prosedür, çalışma izni, eğitim, rotasyon, işaretleme).
5. Kişisel koruyucu donanım: son savunma hattıdır ve üst seviye tedbirlerle birlikte kullanılır.

Buradaki soru "bir tedbir var mı?" değil, "makul ölçüde uygulanabilir her şeyi yaptık mı?" sorusudur. Bunu nasıl yargılayacağınızı ALARP ilkesi açıklar. Her yeni tedbirin bir sorumlusu, bir termini ve etkinliğinin nasıl kontrol edileceği belli olmalıdır; bunları bir DÖF olarak takip edin.

Adım 5: Kayda Geçirin ve Gözden Geçirin

Değerlendirmeyi yazılı hâle getirin: tehlikeler, risk altındakiler, mevcut tedbirler, risk puanı, ek tedbirler, sorumlular ve terminler. Kayıt altına alınmamış bir değerlendirme kontrol edilemez, denetlenemez ve iyileştirilemez.

Değerlendirmeyi şu durumlarda gözden geçirin ve gerekirse yenileyin:

• iş, ekipman, malzeme, yerleşim veya çalışanlar değiştiğinde;
• iş kazası, ramak kala olay veya meslek hastalığından sonra;
• ortam ölçümleri veya sağlık gözetimi tedbirlerin yetersiz olduğunu gösterdiğinde;
• ilgili mevzuat değiştiğinde;
• ve her durumda, tehlike sınıfınıza göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir.

---

Çözülmüş Örnek: Metal İşleme Atölyesi Risk Değerlendirmesi

Aşağıdaki örnek temsilîdir: yumuşak çelik kesen, büken ve kaynak yapan 20 kişilik bir atölye. Puanlar yöntem rehberimizdeki Fine-Kinney ölçeklerine göre verilmiştir:

• O = olasılık (0,1–10)
• F = maruziyet frekansı (0,5–10)
• Ş = şiddet (1 = ilk yardım … 15 = bir ölüm … 100 = çok sayıda ölüm)

#	Tehlike	Kim / nasıl zarar görür	Mevcut tedbirler	O × F × Ş = R (önce)	Ek tedbirler	O × F × Ş = R (sonra)	Sorumlu / termin
1	Kapalı alanda MIG kaynağı dumanı	Kaynakçılar ve yakındakiler; solunum yolu hastalıkları	Genel havalandırma, toz maskesi	6 × 10 × 7 = 420 Çok yüksek	Tüm makinelerde torç üstü duman emişi; yüz uyum testli motorlu solunum koruyucular; ortam ölçümü	0,5 × 10 × 7 = 35 Olası	Üretim müdürü, 2 hafta
2	Hasarlı uzatma kabloları ve yerde sürünen kablolar	Tüm atölye çalışanları; elektrik çarpması	"Fark edilince" gözle kontrol	3 × 6 × 15 = 270 Yüksek	Her tezgâha sabit priz; kaçak akım rölesi; kullanım öncesi kontrol; periyodik test	0,5 × 6 × 15 = 45 Olası	Bakım sorumlusu, 1 hafta
3	Asma kat depoya yükleme	Depo çalışanları; açık kenardan yaklaşık 3 m düşme	Boyalı kenar çizgisi	3 × 3 × 15 = 135 Önemli	Sabit kenar korkuluğu ve palet emniyet kapısı	0,2 × 3 × 15 = 9 Kabul edilebilir	Tesis müdürü, 3 hafta
4	Taşlama diski kırılması veya geri tepme	Operatörler ve yakındakiler; göz ve yüz yaralanması, kesik	Koruyucu gözlük	3 × 6 × 7 = 126 Önemli	Kullanım öncesi kontrolde siper durumu; makine devrine uygun diskler; yüz siperi; perdeli taşlama alanı	0,5 × 6 × 7 = 21 Olası	Vardiya amiri, 2 hafta
5	Çelik levhaların elle taşınması	İmalat çalışanları; bel yaralanması	İki kişiyle kaldırma kuralı	6 × 6 × 3 = 108 Önemli	Vakumlu levha kaldırıcı ve levha arabası; elle taşıma eğitimi	1 × 6 × 3 = 18 Kabul edilebilir	Üretim müdürü, 4 hafta
6	Abkant pres ve çekiç gürültüsü	Tüm atölye çalışanları; gürültüye bağlı işitme kaybı	Kulak tıkacı mevcut	6 × 6 × 3 = 108 Önemli	Gürültü ölçümü; işaretli kulak koruyucu bölgesi; daha sessiz şekillendirme yöntemleri; sağlık gözetimi	1 × 6 × 3 = 18 Kabul edilebilir	İSG uzmanı, 4 hafta

Bu tabloda dikkat edilmesi gereken dört nokta var:

• Eylem sırası, tehlikenin bulunma sırasını değil puanı izler. Kaynak dumanı (420), "tedbiri" olduğu hâlde ilk ele alınır.
• Azalmanın çoğu mühendislik tedbirlerinden gelir: emiş, korkuluk, kaldırıcı, kaçak akım rölesi. KKD eklenir ama tek başına güvenilmez.
• "Olası" sınıfında kalan riskler bilinçli olarak kabul edilir. Kayıtta kalır ve izlenir, unutulmaz.
• Her eylemin bir sorumlusu ve termini vardır. Bunlar olmadan tablo riski azaltma planı değil, sadece riskin tarifidir.

İnşaat, depo ve laboratuvardan daha fazla puanlanmış örnek için Fine-Kinney risk analizi örneği rehberimize bakın.

---

Risk Değerlendirmesi Şablonu

Kendi risk değerlendirme tablonuz için şu sütunları kullanın. Müfettişlerin ve ISO 45001 denetçilerinin görmek istediği bilgileri kapsar:

Sütun	Ne yazılır
Sıra no	Takip için benzersiz numara
Bölüm / faaliyet	Nerede ve hangi iş sırasında
Tehlike	Zararın kaynağı, açık biçimde
Kim, nasıl zarar görebilir	Risk altındaki gruplar ve olası yaralanma veya hastalık
Mevcut tedbirler	Hâlihazırda uygulanan ve çalışan tedbirler
Önceki risk (O, F, Ş, R veya O × Ş)	Yazılı ölçeğinize göre puan
Alınacak ek tedbirler	Kontrol hiyerarşisine göre
Sonraki risk	Beklenen kalan puan
Sorumlu	Birim değil, kişi adı
Termin	Gerçekçi bir tarih
Tamamlanma / doğrulama	Ne zaman yapıldı ve etkinliği nasıl kontrol edildi
Gözden geçirme tarihi	Bir sonraki planlı inceleme

Değerlendirme işyerinize özgü olmalıdır. Başka bir işyerinden kopyalanmış hazır bir değerlendirme, başkasının tehlikelerini tarif ettiği için işe yaramaz ve denetimde de bu hemen fark edilir.

---

Sık Yapılan Hatalar

Hazır bir değerlendirmeyi kopyalamak. İnternetten indirilen şablonlar sahanızda olmayan tehlikeleri listeler, olanları ise atlar.

Uygulamayı değil prosedürü değerlendirmek. Koruyucu her öğleden sonra açık tutuluyorsa, değerlendirilecek risk koruyucunun açık olduğu durumdur.

Çalışanları sürece katmamak. Yönetmelik bilgi sahibi çalışanları ekibe katmayı boşuna istemez. Kestirmeleri, ekipman arızalarını ve gece vardiyasında değişen koşulları onlar bilir.

Tanımsız puanlama. Herkes aynı yazılı ölçeği kullanmadıkça "olasılık 3" hiçbir şey ifade etmez.

Doğrudan KKD'ye gitmek. Eldiven ve gözlük en zayıf tedbirlerdir. Önce ortadan kaldırma ve mühendislik tedbirlerine bakın.

Sorumlusu olmayan tedbirler. İsim ve tarih içermeyen bir "alınacak tedbirler" listesi nadiren uygulanır.

Dosyalayıp unutmak. Hiç gözden geçirilmeyen bir değerlendirme, artık var olmayan bir işyerini tarif eder.

---

FindRisk ile Risk Değerlendirmesi

FindRisk, sürecin saha kısmı için tasarlandı. Alanı veya işi tarif edin; yapay zeka size özel bir tehlike kontrol listesi oluştursun. Bu listeyi düzenleyip kendi şablonunuz olarak kaydedebilirsiniz. Sonra tehlikeleri doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyin ve gözden kaçanları yapay zeka analiziyle yakalayın. Her risk Fine-Kinney ile puanlanır. Sahadan ayrılmadan bulguları, önerilen tedbirleri ve terminleri içeren profesyonel bir PDF raporunuz hazır olur.

---

Sıkça Sorulan Sorular

Risk değerlendirmesi ne sıklıkla yenilenir?

Türkiye'de Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 12. maddesine göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. Bunun yanında işyerinin taşınması, yeni teknoloji veya ekipman, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay, mevzuat değişikliği gibi durumlarda süre beklenmeden yenilenmesi gerekir.

Risk değerlendirmesini kim yapar?

Risk değerlendirmesi bir ekip tarafından yapılır. Yönetmeliğin 6. maddesine göre ekipte işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki çalışmalar ile tehlikeler hakkında bilgi sahibi çalışanlar bulunur. Gerektiğinde işyeri dışından destek alınabilir, ancak sorumluluk işverendedir.

Risk değerlendirmesi yazılı olmak zorunda mı?

Evet. Yönetmelik değerlendirmenin dokümante edilmesini ve tehlikelerin, risklerin, alınacak tedbirlerin ve sorumluların kayda geçirilmesini ister. Yazılı bir değerlendirme ayrıca neyin dikkate alındığını göstermenin, tedbirleri takip etmenin ve daha sonra gözden geçirmenin tek yoludur.

Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?

Tehlike, bir kimyasal, hareketli bir makine veya yüksekte çalışma gibi zarar verme potansiyeli olan her şeydir. Risk ise bu tehlikenin gerçekten zarara yol açma olasılığı ile zararın ciddiyetinin birleşimidir. Aynı tehlike, işin nasıl yapıldığına ve hangi tedbirlerin alındığına göre düşük veya yüksek risk taşıyabilir.

Hangi risk değerlendirme yöntemini kullanmalıyım?

Çoğu işyeri için L tipi (5×5) matris veya Fine-Kinney yöntemi yeterlidir. Birden çok adımı olan işlerde iş güvenliği analizi, karmaşık proses tesislerinde HAZOP kullanılır. Doğru yöntem, ekibinizin yazılı ölçek tanımlarıyla tutarlı biçimde uyguladığı yöntemdir.

Hazır risk değerlendirmesi kullanılabilir mi?

Hazır örnekler başlangıç için fikir verebilir, ancak kendi işyerinizin değerlendirmesinin yerini tutmaz. Değerlendirme, işyerinizdeki gerçek tehlikeleri, işin gerçekte nasıl yapıldığını ve mevcut tedbirleri yansıtmalıdır. Kopyalanmış bir değerlendirme hem riskleri kaçırır hem de denetimde yetersiz bulunur.

---

Sonuç

Risk değerlendirmesi bir kez doldurulup dosyalanan bir form değildir. Her tehlike için çalışanların yeterince korunup korunmadığına ve korunmuyorlarsa ne yapılacağına karar verme yoludur.

Beş adım basittir: tehlikeleri belirle, kimin zarar görebileceğini tespit et, analiz et, tedbir al, kayda geçir ve gözden geçir. Bir değerlendirmeyi iyi yapan şey, gerçek işi ne kadar dürüst yansıttığı, risklerin ne kadar tutarlı puanlandığı ve her tedbirin bir sorumlusu ve termini olup olmadığıdır.

Bir sonraki risk değerlendirmenizi sahada yapmak için FindRisk'i indirin: yapay zeka ile tehlike kontrol listesi ve fotoğraf işaretlemeden Fine-Kinney puanlamasına ve hazır rapora kadar.