Kimyasal Risk Değerlendirmesi: Adım Adım Doldurulmuş Örnek
Kimyasal risk değerlendirmesi, işyerinde tehlikeli kimyasal bulunup bulunmadığını tespit eden ve çalışanların bu maddelere nasıl, ne kadar ve ne süreyle maruz kaldığını belirleyerek önlemleri yönetmelikteki sırayla seçen yazılı değerlendirmedir. Türkiye'de Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'in 6. maddesi bunu ister; İngiltere'deki karşılığı COSHH değerlendirmesidir.
Kimyasal değerlendirmelerin çoğu aynı yerde zayıf kalır. Form, güvenlik bilgi formundan (GBF) ürün ürün doldurulur; tezgâhta gerçekte ne olduğu, işin ne kadar sürdüğü, ne kadar madde kullanıldığı ve maddenin vücuda hangi yoldan girdiği yazılmaz. Sonuç eksiksiz görünür ama hiçbir şeyi kontrol etmez.
Bu rehber değerlendirmeyi bir müfettişin okuyacağı sırayla ele alıyor: süreçte ortaya çıkanlar dahil madde listesi, GBF, maruziyet, yönetmelikteki sırayla önlemler ve aynı atölyedeki iki madde için doldurulmuş bir örnek. Ortam ölçümünün ve sağlık gözetiminin ne zaman gerektiğini, değerlendirmenin ne zaman yenileneceğini de Türk mevzuatına ve İngiltere'deki COSHH uygulamasına göre gösteriyor.
İki Sorunlu Bir Atölye
Bu atölye rehber için kurgulanmıştır.
Dokuz çalışanlı bir çelik konstrüksiyon atölyesi tarım makineleri için şase üretiyor. İki kaynakçı vardiyanın büyük bölümünde yumuşak çelik üzerinde gazaltı (MIG) kaynağı yapıyor. Kaynak bölümünde büyük bir sarmal kapı ve çatıda bir aspiratör var. Haftada iki kez bir montajcı, plastik koruyucuları çift bileşenli epoksi yapıştırıcıyla şaselere yapıştırıyor: tezgâhta küçük karışımlar hazırlıyor, taşan yapıştırıcıyı bezle siliyor.
Atölyenin bir kimyasal klasörü var. İçinde yapıştırıcı, yağ sökücü ve boyanın GBF'leri ve her biri için "eldiven kullanın, iyi havalandırma sağlayın" yazan tek sayfalık bir form duruyor. Kaynak dumanı için hiçbir kayıt yok, çünkü kaynak dumanı tenekeyle gelmiyor ve GBF'si yok. Montajcının da yazdan beri iki elinin üstünde kızarık, kaşıntılı lekeler var.
Bu iki eksik çok yaygındır. Birincisi, kimyasal değerlendirmeyi satın alınan ürünlerin dosyalanması gibi görmekten kaynaklanır. İkincisi, "eldiven" yazıp hangi eldiven, ne kadar süre ve bezle silerken cilde temasın yine olup olmadığını sormamaktan.
Kimyasal Risk Değerlendirmesi Nedir?
Kimyasal risk değerlendirmesi, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013, sayı 28733; son değişiklik RG 20.10.2023, sayı 32345) Madde 6 kapsamında yapılan değerlendirmedir. İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunup bulunmadığını tespit eder ve bunların çalışanların sağlık ve güvenliğine etkilerini İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, sayı 28512) hükümlerine göre değerlendirir.
Yönetmeliğin 4. maddesindeki "kimyasal madde" tanımı, herhangi bir işlem sırasında kullanılan veya atıklar dahil ortaya çıkan maddeleri kapsar. Yani kaynak dumanı, taşlama tozu ve soğutma sıvısı buharı da değerlendirmeye girer.
| Ad | Nerede | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimyasal risk değerlendirmesi | Türkiye | Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Madde 6 |
| COSHH assessment | İngiltere | COSHH 2002, regulation 6 |
| Hazardous substances risk assessment | Genel terim | Ulusal kimyasal mevzuatı |
Madde 6(2), değerlendirmede özellikle dikkate alınacak hususları sayar:
- a) kimyasalın sağlık ve güvenlik açısından tehlikeleri
- b) tedarikçiden alınan Türkçe güvenlik bilgi formu
- c) maruziyetin türü, düzeyi ve süresi (yetkili laboratuvarca belirlenir)
- ç) kimyasalın miktarı, kullanım koşulları ve sıklığı
- d) eklerdeki mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerler
- e) alınan veya alınacak önlemlerin etkisi
- f) daha önce yapılan sağlık gözetimi sonuçları
- g) birden fazla kimyasal varsa her biri ve birbirleriyle etkileşimleri
- ğ) bakım, onarım, kurulum, devreye alma ve sökme işlerindeki maruziyet (2023'te eklendi)
Bu liste kendi formunuz için en iyi kontrol listesidir. Formunuzda (c), (ç) ve (ğ) için bir yer yoksa yeterli bir değerlendirme üretemez.
Mevzuat Ne İstiyor? Türkiye ve İngiltere
İki sistem aynı temel adımları ister: maddeleri tespit edin, maruziyeti değerlendirin, önlemleri belirli bir sırayla uygulayın, gerektiğinde ölçün, gerektiğinde sağlık gözetimi yapın ve değerlendirmeyi güncel tutun.
| Yükümlülük | Türkiye: Kimyasal Maddeler Yönetmeliği | İngiltere: COSHH 2002 |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Madde 6(1); yeni bir faaliyet ancak değerlendirme yapılıp önlemler alındıktan sonra başlar (Madde 6(4)) | Reg. 6(1): iş başlamadan önce |
| Kapsam | Madde 6(2)(a)–(ğ) | Reg. 6(2)(a)–(l) |
| Kayıt | Genel risk değerlendirmesinin parçası (Madde 6(1)) | 5 veya daha fazla çalışan varsa önemli bulgular yazılır (reg. 6(4)) |
| Önlem sırası | İkame, sonra uygun süreç ve mühendislik kontrolleri, sonra toplu koruma, sonra kişisel koruma (Madde 7) | İkame, sonra süreç ve mühendislik, sonra kaynağında kontrol, sonra KKD (reg. 7) |
| Sınır değerler | Ek-1 (8 saatlik TWA, 15 dakikalık STEL, "Deri" notu) | HSE EH40/2005 WEL listesi |
| Ölçüm | Düzenli ölçüm, koşullar değişince tekrar, yetkili laboratuvar (Madde 6(2)(c), 7(1)(h)) | Değerlendirme gerektiriyorsa (reg. 10) |
| Sağlık gözetimi | Risk altında olduğu belirlenen çalışanlara (Madde 12) | Uygun olduğunda (reg. 11); kayıtlar 40 yıl |
| Yenileme | Genel risk değerlendirmesiyle birlikte: tehlike sınıfına göre en geç 2, 4, 6 yılda bir ve değişikliklerde | Düzenli olarak ve değişiklikte hemen (reg. 6(3)) |
Türkiye
Madde 6(2)(c)'ye göre maruziyet verisi, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2023, sayı 32086) kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvardan gelir. Madde 7(1)(h), sağlık açısından risk oluşturan kimyasalların düzenli olarak ölçülmesini, maruziyet koşulları değiştiğinde ölçümün tekrarlanmasını ve sonuçların Ek-1'deki sınır değerlerle karşılaştırılmasını ister. Sınır değer aşılırsa işveren en kısa sürede koruyucu ve önleyici tedbirleri alır (Madde 7(1)(ı)).
Sahada hâlâ dolaşan "kimyasal risk değerlendirmesi beş yılda bir yenilenir" bilgisi güncel metinde yoktur. Yürürlükteki yönetmeliğin 6. maddesinde sabit bir yenileme süresi bulunmaz; yenileme, genel Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 12. maddesine göre yapılır.
İngiltere (uluslararası iyi uygulama)
COSHH regulation 7, yeterli kontrolü tanımlar: Schedule 2A'daki iyi uygulama ilkeleri uygulanmış ve sınır değer aşılmamış olmalıdır. Kanserojen ve mutajenler (H340, H350, H350i), Schedule 1 maddeleri ve solunum yolu duyarlılaştırıcıları (H334) için maruziyet ayrıca makul ölçüde uygulanabilir en düşük düzeye indirilmelidir. Yani kaynak dumanı gibi bir kanserojende sınır değerin altında kalmak yeterli değildir. Regulation 9 ise lokal egzoz havalandırmasının (LEV) en az 14 ayda bir kapsamlı muayene ve testini, kayıtların da en az beş yıl saklanmasını ister.
1. Adım: Süreçte Ortaya Çıkanlar Dahil Madde Listesini Çıkarın
Madde listesi, bütün değerlendirmenin dayandığı envanterdir. İki turda hazırlayın.
1. tur: satın aldıklarınız. Depo, bakım dolabı ve temizlik arabası dahil her alanı gezin. Tehlike piktogramı taşıyan her ambalaj tehlikeli madde demektir. Ürün adını, tedarikçiyi, kullanıldığı yeri, haftalık yaklaşık miktarı ve elinizdeki GBF'nin tarihini yazın.
2. tur: işin ürettikleri. Madde 4'teki tanım gereği süreçte ortaya çıkan maddeler de kapsamdadır. Bunlar hiçbir zaman GBF ile gelmez:
| Süreç | Ortaya çıkan madde |
|---|---|
| Kaynak, sıcak kesme | Kaynak dumanı, gazlar |
| Kesme, taşlama, zımparalama | Toz (ahşap, taş, metal, boya) |
| Püskürtme | Boya, solvent veya yağ buharı ve sisi |
| Soğutma sıvılı talaşlı imalat | Metal işleme sıvısı sisi |
| Gider, yağ çukuru, soğutma kulesi temizliği | Biyolojik etkenler |
| Kapalı alanda içten yanmalı motor | Egzoz gazı |
Listeyi ürüne göre değil, işe göre gruplayın. Yapıştırıcı koruyucu montajı işinde, kaynak dumanı kaynak işinde kullanılır. Maruziyet işte olur; değerlendirdiğiniz de iştir.
2. Adım: Güvenlik Bilgi Formunu Değerlendirmeye Aktarın
Güvenlik bilgi formu tedarikçinin bilgisidir, sizin değerlendirmeniz değildir. 16 bölümlük GHS düzeni (örneğin ABD 29 CFR 1910.1200(g) bu düzeni tarif eder) maddenin neler yapabileceğini anlatır; çalışanlarınızın onu nasıl kullandığını anlatamaz.
İşin çoğunu beş bölüm görür:
| GBF bölümü | Ne alınır | Değerlendirmede nereye gider |
|---|---|---|
| 2. Zararlılık tanımlanması | Zararlılık ifadeleri (H kodları), uyarı kelimesi | Tehlike ve zarar |
| 3. Bileşim | Kendi sınır değeri veya sınıflandırması olan bileşenler | Tehlike; sınır değer kontrolü |
| 7. Elleçleme ve depolama | Elleçleme önlemleri, geçimsiz maddeler | Önlemler |
| 8. Maruziyet kontrolleri / kişisel korunma | Sınır değerler, havalandırma, eldiven malzemesi, göz ve solunum koruma | Önlemler, KKD tanımı |
| 11. Toksikolojik bilgiler | Maruziyet yolları, etkiler, duyarlılaştırma | Zarar; sağlık gözetimi |
Önce zararlılık ifadelerini okuyun, çünkü önlemin ne kadar sıkı olacağını onlar belirler. Değerlendirmeyi değiştiren birkaç ifade:
| İfade | Anlamı | Neyi değiştirir |
|---|---|---|
| H315 | Cilt tahrişine yol açar | Cilt yolu önemlidir; eldiven ve yıkanma önlemleri |
| H317 | Alerjik cilt reaksiyonuna yol açabilir | Duyarlılaştırıcı: duyarlılık geliştikten sonra küçük temas bile dermatite yol açabilir; cilt gözetimi düşünülür |
| H334 | Solunduğunda alerji veya astım belirtilerine ya da solunum güçlüğüne yol açabilir | Solunum duyarlılaştırıcısı: maruziyet mümkün olan en düşük düzeye |
| H335 | Solunum yolu tahrişine yol açabilir | Kaynağında soluma kontrolü |
| H336 | Uyuşukluk veya baş dönmesine yol açabilir | Solvent buharı; havalandırma, kapalı alanlar |
| H350 | Kansere yol açabilir | Kanserojen: sınır değerin altı yetmez, mümkün olan en düşük düzey |
İfadelerin İngilizce karşılıkları GHS zararlılık ifadeleri listesindedir. İki pratik kontrol yapın: GBF'nin tarihi (eski bir form yeni bir sınıflandırmadan önce hazırlanmış olabilir) ve 8. bölümün eldiven malzemesini ve kırılma süresini verip vermediği. Sadece "uygun eldiven" yazıyorsa tedarikçiye sorun. Yönetmelik, işverenin risk değerlendirmesi için gerekli bilgiyi tedarikçiden almasını ve tedarikçinin istendiğinde bu bilgiyi vermesini öngörür (Madde 6(3) ve 9(3)).
GBF'nin onu kullanan kişiye de ulaşması gerekir. Madde 9(1)(ç), çalışanların ve temsilcilerinin tedarikçiden sağlanan Türkçe GBF'ler hakkında bilgilendirilmesini ister. ABD'de OSHA, GBF'lerin her vardiyada çalışanların kolayca erişebileceği yerde olmasını şart koşar (1910.1200(g)(8)).
3. Adım: Maruziyeti Belirleyin: Yol, Miktar, Süre, Kim
Tehlikeyi riske çeviren maruziyettir. Madde 6(2)(c) ve (ç), maruziyetin türünü, düzeyini ve süresini ve kimyasalın miktarını, kullanım koşullarını ve sıklığını ister. Bunları iş hakkında olgular olarak yazın.
| Soru | Ne yazılır | Örnek cevap |
|---|---|---|
| Yol | Soluma, cilt, göz, yutma (elden ağza) | Solunum bölgesinde dumanın solunması |
| Biçim | Gaz, buhar, sis, duman, toz, sıvı, macun | Duman (çok ince partiküller) |
| Miktar | İş başına veya günlük miktar | Kaynakçı başına vardiyada 6–7 saat ark süresi |
| Süre ve sıklık | İş başına dakika, haftada kaç kez | Her gün, vardiyanın çoğu |
| Kim | Kullananlar, yakındakiler, temizlik, bakım, alt işveren, ziyaretçi | 2 kaynakçı; 5 m ötede çalışan montajcı ve çırak |
| Rutin dışı işler | Temizlik, bakım, döküntü, filtre değişimi | Emiş ünitesinin filtresini boşaltmak |
2023 değişikliğiyle eklenen Madde 6(2)(ğ), bakım, onarım, kurulum, devreye alma ve sökme işlerindeki maruziyeti ayrıca saydı. HSE de değerlendirmede bakım çalışanlarını, alt işverenleri ve ziyaretçileri düşünmeyi ister. İkisi de aynı kör noktayı gösterir: filtreyi boşaltan kişi on dakikada, kullanıcının bir günde aldığından fazlasını alabilir.
Sonra sınır değerle karşılaştırın. Madde Ek-1'de yer alıyorsa değerini, zaman esasıyla (8 saatlik TWA veya 15 dakikalık STEL) ve varsa "Deri" notuyla yazın. Karşılaştırmanın verisi yetkili laboratuvarın ölçümüdür. Pek çok ürünün bileşeni için bir sınır değer yoktur; HSE'ye göre İngiltere'de yalnızca yaklaşık 500 maddenin WEL değeri var. Sınır değer olmaması yükümlülüğü azaltmaz: maruziyeti yine kontrol edersiniz.
4. Adım: Önlemleri Yönetmelikteki Sırayla Seçin
Önlemlerin sırası yönetmelikte yazılıdır ve değerlendirme bu sırayı izlediğinizi göstermelidir. Madde 7'ye (ve COSHH regulation 7'ye) göre sıra şudur:
- Ortadan kaldırın veya ikame edin. Bu maddeye gerçekten ihtiyaç var mı? Daha az tehlikeli bir ürün ya da daha az tehlikeli bir biçim var mı (toz yerine macun, püskürtme yerine fırça)?
- Uygun süreç ve mühendislik kontrolleri. Kapalı sistem, kapalı aktarma, kaynağında emen LEV, daha düşük sıcaklıkta süreç.
- Toplu koruma ve iş organizasyonu. Yeterli havalandırma, alandaki kişi sayısını azaltma, maruziyet süresini kısaltma, temizlik ve düzen, yıkanma olanakları.
- Kişisel koruma. Eldiven, göz koruyucu, solunum koruyucu; yalnızca yukarıdakiler yeterli olmadığında.
KKD önlemin parçasıysa değerlendirme onu tanımlamalıdır: eldivenin malzemesi ve kalınlığı, değişim aralığı, solunum koruyucunun tipi, yüz uyum testi, saklama ve kontrol eden kişi. "Eldiven" bir önlem değildir; "0,4 mm nitril eldiven, iki saatte bir veya sıçrama olursa hemen değiştirilir" bir önlemdir. Her seviye için örnekler kontrol hiyerarşisi rehberinde, KKD'nin tanımlanması ve kaydı KKD tehlike değerlendirmesi rehberinde var.
Kimyasal Risk Değerlendirmesi Örneği: Bir Atölyede İki Madde
Aşağıdaki örnek, senaryodaki atölye için doldurulmuştur. Ürünler, GBF bilgileri, dereceler ve tarihler örnek amaçlı kurgulanmıştır. Derecelendirme bizim basit ölçeğimizdir: tehlike (H ifadelerinden) ile maruziyet (3. adımdan) birlikte Yüksek, Orta veya Düşük sonucunu verir. Yönetmelik belirli bir puanlama yöntemi şart koşmaz; aynı iş için Fine-Kinney yöntemi de kullanılabilir.
İşyeri: çelik konstrüksiyon atölyesi, 9 çalışan. Değerlendiren: iş güvenliği uzmanı, atölye şefi ve iki kaynakçıyla birlikte. Tarih: 10 Kasım 2026. Gözden geçirme: Kasım 2027 veya aşağıdaki yenileme tetikleyicilerinden biri olursa daha önce.
Madde A: Yumuşak çelik gazaltı kaynak dumanı
| Alan | Kayıt |
|---|---|
| İş | Yumuşak çelik şaselerin gazaltı kaynağı, kaynak bölümü |
| Bilgi kaynağı | GBF yok (süreçte ortaya çıkıyor). Tel ve gaz GBF'leri; HSE güvenlik uyarısı STSU1-2019 |
| Tehlike | HSE'nin aktardığı IARC sınıflandırmasına göre yumuşak çelik kaynak dumanı akciğer kanserine yol açabilir. Duman ayrıca manganez içerir |
| Yol ve biçim | Solunum bölgesinde dumanın solunması |
| Kim ve ne kadar | 2 kaynakçı, vardiyada 6–7 saat ark süresi; yakındaki montajcı ve çırak; filtre değiştiren bakım teknisyeni |
| Mevcut önlemler | Sarmal kapı açık, çatı aspiratörü, tek kullanımlık FFP2 maske |
| Eksik | HSE, genel havalandırmanın kaynak dumanında gerekli kontrolü sağlamadığını belirtir. Torçta emiş yok. Maskelerde yüz uyum testi yapılmamış. Filtre değişimi için hiçbir önlem yok |
| Derece | Yüksek (kanserojen, her gün uzun maruziyet, kaynağında kontrol yok) |
| Faaliyetler | 1. Her kaynak istasyonuna torçtan emiş veya emiş kolu (sorumlu: atölye şefi, 15 Aralık 2026). 2. O zamana kadar ve LEV tek başına yeterli olmadığında: yüz uyum testi yapılmış sıkı oturan solunum koruyucu veya motorlu hava beslemeli maske (sorumlu: iş güvenliği uzmanı, 1 hafta). 3. Montaj tezgâhını dumandan ayıran perdeler (2 hafta). 4. Emiş ünitesi filtresinin boşaltılması için yazılı yöntem ve solunum koruyucu. 5. LEV'in devreye alma ölçümü ve periyodik kontrolü (iyi uygulama: COSHH'teki 14 ay) |
| Ölçüm | LEV kurulduktan sonra yetkili laboratuvarca ortam ölçümü (Madde 6(2)(c), 7(1)(h)) |
| Sağlık gözetimi | İşyeri hekimi kaynakçılar için solunum sorgulaması ve solunum fonksiyon testi gerekip gerekmediğine karar verir |
Madde B: Çift bileşenli epoksi yapıştırıcı (reçine ve sertleştirici)
| Alan | Kayıt |
|---|---|
| İş | 50–100 g karışım hazırlama ve koruyucu yapıştırma, haftada yaklaşık 1,5 saatlik 2 oturum |
| Bilgi kaynağı | Reçine ve sertleştirici için tedarikçinin Türkçe GBF'leri (ikisi de 2025 tarihli) |
| Tehlike (GBF 2. bölüm) | Reçine: H315, H317, H319. Sertleştirici: H317 ve aşındırıcı sınıflandırması. Epoksi reçine bileşenleri cilt duyarlılığına yol açabilir (HSE RR79) |
| Yol ve biçim | Karıştırma, uygulama ve silme sırasında sıvı ve macunla cilt teması; göze sıçrama |
| Kim ve ne kadar | 1 montajcı; ara sıra çırak |
| Mevcut önlemler | "Varsa" ince tek kullanımlık eldiven, bezle silme, vardiya sonunda el yıkama |
| Eksik | GBF 8. bölüm belirli kalınlıkta nitril eldiven öngörüyor; kullanılan eldiven bu tip değil. Bez ve silme işi doğrudan cilt teması yaratıyor. Montajcının iki elinde belirti var |
| Derece | Yüksek (cilt duyarlılaştırıcısı, düzenli cilt teması, belirti mevcut) |
| Faaliyetler | 1. Elle karıştırmayı kaldırmak için karıştırma uçlu hazır kartuş seçeneğini tedarikçiye sorun (atölye şefi, 2 hafta). 2. GBF 8. bölümde belirtilen eldiven, değişim aralığı ve güvenli çıkarma yöntemiyle. 3. Bez yerine tek kullanımlık spatula ve mendil, kapaklı çöp kutusu. 4. Karıştırma sırasında gözlük. 5. Tezgâhta ılık su ve cilt bakım ürünleriyle yıkanma olanağı. 6. Montajcıyı hemen işyeri hekimine yönlendirin |
| Ölçüm | Bu ölçekte havadaki maruziyet için gerekmiyor; maruziyet yolu cilt |
| Sağlık gözetimi | Evet: yapıştırıcıyı kullanan herkes için cilt gözetimi (sonraki bölüm) |
Örnekle ilgili iki not. Birincisi, iki madde de Yüksek çıktı ama farklı nedenlerle ve farklı çözümlerle: biri torçta, diğeri tezgâhta ve eldivende çözülüyor. İkincisi, montajcının belirtileri bir sonraki gözden geçirmeye bırakılacak bir not değil, hemen harekete geçme nedenidir. HSE'nin mühendislik atölyesi örneği burada da geçerli bir uyarı ekler: dönen parçaların yakınında eldiven, kapılma tehlikesi nedeniyle asla kabul edilmez.
Ortam Ölçümü ve Sağlık Gözetimi Ne Zaman Gerekir?
Ortam ölçümü havadaki maddeyi, sağlık gözetimi çalışanı kontrol eder. İkisinin gerekip gerekmediğini değerlendirmenin kendi bulguları belirler.
| Soru | Evet ise | Dayanak |
|---|---|---|
| Sağlık açısından risk oluşturan kimyasal var mı? | Yetkili laboratuvarca düzenli ölçüm; maruziyet koşulları değişince tekrar; sonuçlar Ek-1 ile karşılaştırılır | Madde 7(1)(h), 6(2)(c) |
| Sınır değer aşıldı mı? | Koruyucu ve önleyici tedbirler en kısa sürede | Madde 7(1)(ı) |
| Çalışanların sağlık açısından risk altında olduğu belirlendi mi? | Sağlık gözetimi; kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutulur ve güncellenir | Madde 12 |
| Ek-2'de biyolojik sınır değeri olan madde var mı? | Sağlık gözetimi Ek-2'deki prosedüre göre; çalışanlar önceden bilgilendirilir | Madde 12(1)(ç) |
| Faaliyet sona eriyor mu? | Kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir | Madde 12(1)(h) |
| İngiltere: cilt duyarlılaştırıcısı var mı, eldivene mi güveniliyor, dermatit vakası oldu mu? | Cilt gözetimi | HSE cilt gözetimi |
Cilt için HSE iki düzey tarif eder. Belirgin bir tehlike veya önemli bir maruziyet varsa, kişi işe başlamadan önce ya da başladıktan kısa süre sonra bir başlangıç cilt kontrolü, ardından düzenli gözle kontroller yapılır; kısa bir aylık kontrol çoğu zaman uygundur. Maruziyet seyrek veya iyi kontrol altındaysa yıllık bir anket tipiktir. Kontrolleri eğitilmiş bir "sorumlu kişi" yapabilir; sonuçları iş sağlığı profesyoneli, Türkiye'de işyeri hekimi yorumlar. COSHH'te sağlık kayıtları son kayıttan itibaren en az 40 yıl saklanır; Türk yönetmeliği yıl olarak bir süre vermez, kayıtların ileride değerlendirilebilecek şekilde saklanmasını ister.
Sonuçlar değerlendirmeye geri döner: Madde 6(2)(f), önceki sağlık gözetimi sonuçlarının dikkate alınmasını ister.
Kimyasal Risk Değerlendirmesi Ne Zaman Yenilenir?
Kimyasal risk değerlendirmesi, genel risk değerlendirmesiyle aynı kurala bağlıdır. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12'ye göre değerlendirme çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir; aşağıdaki hallerde ise süre beklenmeden tamamen veya kısmen yenilenir.
| Tetikleyici | Türkiye (RD Yönetmeliği Madde 12) | İngiltere (COSHH reg. 6(3) ve HSE) |
|---|---|---|
| Sabit süre | En geç 2, 4 veya 6 yıl (tehlike sınıfına göre) | "Düzenli olarak" (yönetmelikte sabit süre yok) |
| Yeni ürün, yeni tedarikçi, değişen bileşim | Kullanılan maddelerde değişiklik | Önemli değişiklik |
| Yeni süreç, ekipman veya yöntem | Teknoloji, ekipman veya üretim yönteminde değişiklik | Önemli değişiklik |
| Ölçüm sınırın üstünde, önlem çalışmıyor | İşyeri ortam ölçümü sonuçları | Ölçüm sonuçları gerektiriyor |
| Sağlık gözetiminde vaka | Sağlık gözetimi sonuçları | Değerlendirmenin geçerliliğinden şüphe |
| Kaza, ramak kala, çalışan şikâyeti | İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay | HSE: kaza, ramak kala ve çalışanların bildirdiği sorunlar |
| Yeni sınır değer | Maruziyet sınır değerlerine ilişkin mevzuat değişikliği | Değerlendirme artık geçerli olmayabilir |
Uygulamada, tehlike sınıfı ne olursa olsun yılda bir gözden geçirme tarihi ve bu tetikleyicilerin kısa bir listesi iyi çalışır. Yıllık tarih bizim önerimizdir, yasal bir süre değildir.
Aynı maddelerin yanıcı ve patlayıcı özellikleri ayrı kurallara göre değerlendirilir; bunun için patlamadan korunma dokümanı rehberine bakın.
Sık Yapılan Hatalar
1. Her ürün için bir form, her iş için hiçbiri
Bezle silinen yağ sökücü ile sıcak bir parçaya püskürtülen aynı yağ sökücü iki farklı maruziyettir. İşi değerlendirin.
2. Süreçte ortaya çıkan maddeleri atlamak
Kaynak dumanı, ahşap tozu ve soğutma sıvısı sisinin GBF'si yoktur; satın alınan ürünlerle kurulan klasöre hiç girmezler. Çoğu zaman binadaki en yüksek risk onlardır.
3. GBF'yi kopyalayıp değerlendirme saymak
GBF maddeyi anlatır. Değerlendirme sizin maruziyetinizi ve önlemlerinizi anlatmalıdır. Sadece 8. bölümü tekrar eden bir form Madde 6(2)(c) ve (ç)'yi atlamıştır.
4. "Uygun eldiven kullanın"
Malzeme, kalınlık, değişim aralığı ve çıkarma yöntemi yazılmazsa eldiven kimyasalı geçirebilir ya da cilde karşı tutabilir. HSE, eldivene güvenilmesini cilt gözetimini düşünme nedenleri arasında sayar.
5. Kanserojen ve duyarlılaştırıcılarda "sınır değerin altı" güvenli saymak
Kanserojen, mutajen ve solunum duyarlılaştırıcılarında iyi uygulama, sınırın altında kalmak değil, maruziyeti mümkün olan en düşük düzeye indirmektir.
6. Bakım ve temizliği unutmak
Filtre değiştirmek, yağ çukurunu temizlemek ya da döküntüyü toplamak yılın en yüksek dozunu verebilir. 2023'ten beri Madde 6(2)(ğ) bunu açıkça sayıyor.
7. Eski "beş yıl" kuralına güvenmek
Yürürlükteki yönetmelikte kimyasal risk değerlendirmesi için ayrı bir beş yıllık süre yoktur. Süre, işyerinin tehlike sınıfına göre RD Yönetmeliği Madde 12'den gelir; değişiklik, kaza ve ölçüm sonuçları ise süreyi beklemeden yenileme gerektirir.
FindRisk ile Kimyasal Risk Değerlendirmesi
FindRisk, işin saha turu kısmı için tasarlandı. Kimyasal depo, kaynak bölümü veya karıştırma tezgâhı için yapay zekâ ile denetim kontrol listesi oluşturabilirsiniz; böylece madde listesi ve "süreç ne üretiyor" turu hafızaya bırakılmaz.
Sahada alanın fotoğrafını çeker, tehlikeleri fotoğraf üzerinde işaretlersiniz: bez kovası, kapağı açık sertleştirici, emişsiz kaynak istasyonu. Fotoğrafın yapay zekâ analizi gözden kaçmış olabilecek tehlikeleri önerir; her biri Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir.
Rapor fotoğraflar, puanlar ve faaliyetlerle saniyeler içinde hazırlanır; bulgular aynı gün atölye şefinin önündedir. FindRisk iOS ve Android'de çalışır. GBF incelemesi, maruziyet yorumu ve önlem seçimi değerlendirmeyi yapan uzmanın işi olarak kalır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
Kimyasal risk değerlendirmesi için ayrı bir süre yoktur; genel risk değerlendirmesiyle birlikte, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12'ye göre çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki, tehlikeli işyerlerinde dört, az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir yenilenir. Kullanılan maddelerde, ekipmanda veya üretim yönteminde değişiklik, kaza, ramak kala, ortam ölçümü ya da sağlık gözetimi sonuçları süre dolmadan yenilemeyi gerektirir.
Kimyasal risk değerlendirmesini kim yapar?
Değerlendirmeyi işveren yaptırır ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6'ya göre kurulan ekip yürütür: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işi bilen çalışanlar. Kimyasal işte özellikle o işi yapan çalışanın katılması önemlidir, çünkü gerçek miktarları, süreleri ve kestirmeleri o bilir.
Her kimyasal ürün için ayrı değerlendirme gerekir mi?
Çalışanların maruz kaldığı her tehlikeli kimyasal değerlendirmede yer almalıdır, ama her biri için ayrı form gerekmez. Aynı işte aynı biçimde kullanılan ürünler tek değerlendirmede ele alınabilir. Madde 6(2)(g), birden fazla kimyasal kullanılan işlerde her maddenin ve aralarındaki etkileşimin değerlendirilmesini ister; önemli olan, maruziyet olan her işin değerlendirilmiş olmasıdır.
Kimyasal ortam ölçümü zorunlu mu?
Sağlık açısından risk oluşturan kimyasallar için evet. Madde 7(1)(h), bu kimyasalların düzenli olarak ölçülmesini, maruziyet koşulları değiştiğinde ölçümün tekrarlanmasını ve sonuçların Ek-1'deki sınır değerlerle karşılaştırılmasını ister. Maruziyet verisi İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvardan gelir. Yönetmelik sabit bir ölçüm aralığı vermez.
Güvenlik bilgi formu risk değerlendirmesi yerine geçer mi?
Hayır. GBF, tedarikçinin maddenin tehlikeleri ve önerilen önlemler hakkındaki bilgisidir. Kimyasal risk değerlendirmesi ise çalışanların belirli işlerde gerçekte nasıl maruz kaldığını ve hangi önlemlerin alındığını gösteren işveren değerlendirmesidir. Türkçe GBF, Madde 6(2)(b)'de sayılan girdilerden biridir.
COSHH nedir, Türkiye'de geçerli mi?
COSHH, İngiltere'deki Control of Substances Hazardous to Health Regulations 2002'dir ve Türkiye'de hukuken bağlayıcı değildir. Türkiye'deki karşılığı Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'tir. İki düzenleme aynı mantığı izler: değerlendirme, ikameyle başlayan önlem sırası, ölçüm ve sağlık gözetimi. COSHH'in yayımlanmış örnekleri iyi uygulama olarak yararlıdır.
Sonuç
İşe yarayan bir kimyasal risk değerlendirmesi, süreçte ortaya çıkanları da içeren bir madde listesiyle başlar, GBF'yi cevap değil girdi olarak kullanır ve maruziyeti iş hakkında olgular olarak yazar. Önlemler Madde 7'deki sırayı izler; KKD kullanılıyorsa ayrıntılı tanımlanır.
Ortam ölçümü ve sağlık gözetimi değerlendirmenin bulgularından doğar ve sonuçları ona geri döner. Değerlendirme tehlike sınıfına göre süresi dolunca, ama asıl olarak değişiklik, vaka ve kazadan sonra yenilenir. GHS etiketleri, GBF ve sınır değerlerin genel resmi için işyerinde kimyasal güvenlik rehberimize, yöntemin tamamı için risk değerlendirmesi rehberine bakabilirsiniz.
Bir sonraki kimyasal saha turunuzun kontrol listesini yapay zekâ ile oluşturmak, bulguları fotoğraf üzerinde işaretlemek ve raporu atölyeden çıkmadan hazır etmek için FindRisk'i indirin.
FindRisk'i Dene
Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?
Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.
