Patlamadan Korunma Dokümanı: İçerik, Bölgeler ve Örnek
Patlamadan korunma dokümanı, işverenin yanıcı gaz, buhar, sis veya tozların oluşturabileceği patlama risklerini nasıl değerlendirdiğini gösteren yazılı belgedir: hangi yerlerin bölgelere ayrıldığını, her bölgede hangi ekipmanın kullanılabileceğini, tutuşmayı önleyen ve patlamanın etkilerini sınırlayan önlemleri kayda geçirir. İşin başlamasından önce hazırlanması zorunludur.
Bu konuda bulabileceğiniz kaynakların çoğu yönetmelik metninin kopyası ya da başlıklardan oluşan boş bir formdur. Asıl zor kısım başlıklar değil; bölge tanımlarını gerçek bir yerleşim planına uygulamak, her ekipmanı bulunduğu bölgeyle karşılaştırmak ve işyeri değiştikçe dokümanı güncel tutmaktır.
Bu rehberde önce yönetmeliğin dokümandan ne istediğini, AB direktifi ve İngiltere'deki DSEAR ile yan yana gösteriyoruz. Ardından bölgeleri ve ekipman kategorilerini açıklıyor, yedi adımlı bir yöntem veriyor ve hem solvent buharı hem ahşap tozu olan bir atölye için doldurulmuş bir doküman hazırlıyoruz.
Solvent ve Zımpara Tozu Olan Bir Boya Atölyesi
Bir mobilya fabrikasının boya ve yüzey işlem bölümünü düşünün. Bu rehber için kurgulanmış bir örnek. Paneller, emişi bahçedeki torbalı filtreye bağlı bir zımpara hattında zımparalanıyor. Tiner 200 litrelik varillerle geliyor ve bir depo odasında küçük bidonlara aktarılıyor. Vernik, kendi egzoz fanı olan bir boya kabininde uygulanıyor.
İşyerinin yangın risk değerlendirmesinde "yanıcı maddeler dolapta saklanıyor" yazıyor. Bölge çizimi yok. Geçen ay, boşta bir priz olduğu için transpaletin akü şarj cihazı depo kapısının hemen yanına takılmış. Bakım ekibi şimdi emiş kanalına yeni bir branşman kaynatmak istiyor.
Üç soru ortaya çıkıyor: Hangi yerler tehlikeli ve ne derece tehlikeli? Şarj cihazı bulunduğu yerde kalabilir mi? Kanal değişikliğinden sonra atölyenin güvenle çalıştırılabileceğini kim doğrulayacak? Patlamadan korunma dokümanı bu üç soruyu yazılı olarak cevaplar. Rehberin geri kalanında bu atölye için bir doküman hazırlıyoruz.
Patlamadan Korunma Dokümanı Nedir?
Patlamadan korunma dokümanı, işverenin patlama risklerini belirleyip değerlendirdiğini ve yeterli önlemleri aldığını gösteren yazılı bir belgedir. Türkiye'de dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 30. maddesine dayanılarak çıkarılan ve 1999/92/AT sayılı AB Direktifi'ne paralel hazırlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete 30.04.2013, Sayı 28633). mevzuat.gov.tr'deki güncel metinde yayımlandığı tarihten bu yana bir değişiklik kaydı bulunmuyor (28.10.2026 itibarıyla).
Belgenin adı ve kapsamı ülkeden ülkeye biraz değişir:
| Ülke / bölge | Yasal dayanak | Belgenin adı | Kimin hazırlaması gerekir |
|---|---|---|---|
| Türkiye | Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği, Madde 10 | Patlamadan korunma dokümanı | Kapsamdaki her işveren; maddede çalışan sayısı eşiği yoktur |
| AB | 1999/92/AT Direktifi, Madde 8 | Explosion protection document | Patlayıcı ortam oluşabilecek işyerlerinin işverenleri |
| Büyük Britanya | DSEAR 2002, Madde 5(4) | DSEAR risk değerlendirmesinin önemli bulgularının kaydı | Beş veya daha fazla çalışanı olan işverenler; patlayıcı ortam varsa bölgeler, ekipman, doğrulama ve koordinasyon kayda girer |
ATEX ile Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği aynı şey değildir. ATEX, iki AB direktifinin kısa adıdır: işverenleri ilgilendiren işyeri direktifi 1999/92/AT ve patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanın üreticilerini ilgilendiren ekipman direktifi 2014/34/AB. Türkiye'de birincisinin karşılığı yukarıdaki 2013 yönetmeliği, ikincisinin karşılığı ise Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB)'tir (Resmî Gazete 30.06.2016, Sayı 29758). Büyük Britanya'da da aynı ayrım vardır: HSE'nin açıkladığı gibi işyeri direktifini DSEAR, ekipman direktifini 2016 tarihli EPS Regulations uygular.
Patlamadan korunma dokümanı, risk değerlendirmesinden ayrı bir çalışma değildir. Risk değerlendirmesinin patlayıcı ortamlarla ilgili kısmının, sahada kontrol edilebilecek ayrıntıda yazıya dökülmüş hâlidir. Yönetmeliğin 10. maddesi de dokümanın, işverenin 6. maddedeki risk değerlendirmesi yükümlülüğünü yerine getirirken hazırlanacağını söyler.
Hangi İşyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı Hazırlamalı?
Bir maddenin patlayıcı ortam oluşturabileceği her işyeri hazırlamalıdır. Yönetmeliğin 4. maddesi patlayıcı ortamı, yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve tutuşma olduğunda yanmanın karışımın tamamına yayıldığı karışım olarak tanımlar.
İngiltere İSG otoritesi HSE, ilgili maddelere solventler, boyalar, vernikler, LPG gibi yanıcı gazlar, talaşlı işleme ve zımparalamadan çıkan tozlar ve gıda tozlarını örnek verir.
Sık atlanan iki nokta:
- Toz da sayılır. Yönetmeliğin Ek-1'i, yanıcı veya parlayıcı maddelerin, aksi araştırmayla kanıtlanmadıkça patlayıcı ortam oluşturabilecek maddeler olarak kabul edileceğini söyler. Zımparalama ve talaşlı işleme tozları ya da gıda tozları olan işyerleri de bu yüzden değerlendirilmelidir.
- "Tehlikeli yer yok" da geçerli bir sonuçtur. Ek-1'e göre özel önlem gerektirmeyen yerler tehlikesiz kabul edilir. Bu sonuca neden vardığınızı yazın; ileride bir değişiklik sonucu tersine çevirebilir.
Yönetmelik, 2. maddesinin ikinci fıkrasında bazı alanları kapsam dışında bırakır: hastaların tıbbi tedavi gördüğü alanlar, 2009/142/AT kapsamındaki gaz yakan cihazlar, patlayıcı ve kimyasal açıdan kararsız maddelerin üretimi, işlenmesi, kullanımı, depolanması ve taşınması, sondaj ve maden çıkarma faaliyetleri ve taşıma araçlarının çoğu. Bu faaliyetlerin kendi mevzuatı vardır.
Patlamadan Korunma Dokümanının İçeriği
Doküman en azından patlama riskinin değerlendirildiğini, bölgelerin nerede olduğunu, bu bölgelerde hangi ekipmanın ve önlemin uygulandığını ve işyeri ile ekipmanın nasıl güvenli tutulduğunu göstermelidir. Aşağıdaki tablo her unsuru üç mevzuat metniyle eşleştirir; böylece hem kendi mevzuatınızın ne istediğini hem de farkları görürsünüz.
| Unsur | Türkiye, Madde 10 | AB 1999/92/AT, Madde 8 | Büyük Britanya, DSEAR Madde 5(4) |
|---|---|---|---|
| Patlama riskinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi | 10(2)(a) | 8(2), 1. bent | Madde 5 değerlendirmesinin önemli bulguları |
| Yükümlülükler için alınacak önlemler | 10(2)(b) | 8(2), 2. bent | 5(4)(a) |
| Ek-1'e göre sınıflandırılmış yerler | 10(2)(c) | 8(2), 3. bent (Ek I) | 5(4)(c), Madde 7(1) sınıflandırması |
| Ek-2 ve Ek-3 asgari gereklerinin uygulanacağı yerler | 10(2)(ç) | 8(2), 4. bent (Ek II) | 5(4)(c), tehlikeli yerlerde güvenlik için gereken ekipman |
| Çalışma yerleri ve uyarı cihazları dahil iş ekipmanının tasarımı, işletilmesi, kontrolü ve bakımının güvenli olması | 10(2)(d) | 8(2), 5. bent | 5(4)(b) |
| Ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'ne (RG 25.04.2013, Sayı 28628) uygunluğu | 10(2)(e) | 8(2), 6. bent (89/655/AET) | 5(4)(b), PUWER 1998 |
| Faaliyete başlamadan önce patlama güvenliğinin kanıtlanması | Ek-2, 2.8 | Madde 8'de sayılmaz | 5(4)(c), Madde 7(4) doğrulaması |
| Aynı işyerinde birden fazla işveren varsa koordinasyon | Madde 8(2): amacı, usul ve tedbirleri dokümanda belirtilir | Madde 8'de sayılmaz | 5(4)(c), Madde 11 koordinasyonu |
| Hazırlama ve güncelleme zamanı | İşe başlamadan önce; önemli değişiklik, genişleme veya tadilatta güncellenir (10(3)) | Aynı ifade (8(3)) | Yeni faaliyetten önce (5(5)); düzenli olarak ve önemli değişiklikte gözden geçirilir (5(3)) |
| Diğer değerlendirmelerle birlikte ele alma | İzinli (10(4)) | İzinli (8(4)) | — |
Uygulamada bu üç sütunu da karşılayan bir doküman genellikle on bölümden oluşur:
- İşyeri tanımı, kapsam ve sorumlular
- Tehlikeli maddeler listesi (özellikler güvenlik bilgi formlarından)
- Sızıntı kaynakları: yanıcı ortamın nerede, ne sıklıkla ve ne kadar süre oluşabileceği (bakım ve temizlik dahil)
- Bölge sınıflandırma tablosu ve bölge çizimleri
- Her bölgedeki ve yakınındaki tutuşturucu kaynaklar (statik elektrik dahil)
- Ekipman listesi: bölge, gereken kategori, ekipman üzerindeki işaret, durum
- Öncelik sırasına göre teknik ve organizasyonel önlemler
- Alt işveren ve diğer işverenlerle koordinasyon
- İlk kullanımdan ve değişikliklerden önce patlama güvenliğinin doğrulanması
- Gözden geçirme kaydı ve güncelleme tetikleyicileri
Rehberin ilerleyen bölümündeki örnek, bu bölümlerin her birini dolduruyor.
Bölge Sınıflandırması: Bölge 0, 1, 2, 20, 21 ve 22
Bölge sınıflandırması, patlayıcı ortam oluşabilecek yerleri, bu ortamın ne sıklıkla oluştuğuna ve ne kadar sürdüğüne göre bölgelere ayırır. Gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1 ve 2; yanıcı toz için Bölge 20, 21 ve 22 kullanılır. Tanımlar yönetmeliğin Ek-1'inde, direktifin Ek I'inde ve DSEAR Ek 2'de aynıdır.
| Bölge | Ortam | Yönetmelikteki tanım |
|---|---|---|
| 0 | Gaz, buhar veya sis | Sürekli, uzun süreli veya sık sık oluşur |
| 1 | Gaz, buhar veya sis | Normal çalışma sırasında ara sıra oluşabilir |
| 2 | Gaz, buhar veya sis | Normal çalışmada oluşması beklenmez; oluşursa kısa süre kalır |
| 20 | Toz bulutu | Sürekli, uzun süreli veya sık sık oluşur |
| 21 | Toz bulutu | Normal çalışma sırasında ara sıra oluşabilir |
| 22 | Toz bulutu | Normal çalışmada oluşması beklenmez; oluşursa kısa süre kalır |
Yönetmelik metnindeki üç ayrıntı gerçek sınıflandırmaları değiştirir:
- "Normal çalışma", tesisatın tasarım parametreleri içinde kullanıldığı durumdur (direktif Ek I ve DSEAR Ek 2). Bir filtrenin rutin temizleme döngüsü tasarımın içindedir, yani normal çalışmanın parçasıdır; yırtılan bir filtre torbası değildir.
- Toz tabakası bir kaynaktır. Ek-1'e göre yanıcı toz tabakaları, birikintileri ve yığınları da patlayıcı ortam oluşturabilecek bir kaynak olarak dikkate alınır. Zımpara hattının üstündeki tozlu bir kiriş, sarsıldığında bulut hâline gelebilir. Bu yüzden temizlik, sınıflandırmanın bir şartıdır; düzen meselesi değildir.
- Bağlantılı yerler sayılır. DSEAR Madde 5(2)(i), patlayıcı ortam oluşabilecek yerlere açıklıklarla bağlanan yerlerin de değerlendirilmesini ister. Solvent deposundan koridora açılan bir kapı buna örnektir.
Her bölgenin ne kadar uzağa uzandığı, yani bölge sınırı, genellikle gazlar ve buharlar için IEC 60079-10-1, yanıcı tozlar için IEC 60079-10-2 sınıflandırma standartlarıyla belirlenir. Sonuç, maddenin nasıl salındığına ve alanın ne kadar iyi havalandırıldığına bağlıdır. Bölge sınırlarını başka bir işyerinin çiziminden kopyalamayın.
Bölgelere Göre Ekipman Seçimi
Bir bölgede kullanılan ekipmanın kategorisi o bölgeye uygun olmalıdır. Yönetmeliğin Ek-3'ü, direktifin Ek II-B'si ve DSEAR Ek 3 aynı asgari şartı koyar; direktif ve DSEAR, risk değerlendirmesine dayanan dokümanda aksi belirtilmedikçe bu kategorilerin kullanılacağını açıkça yazar.
| Bölge | Asgari ekipman kategorisi (Grup II) | 2014/34/AB'ye göre koruma seviyesi |
|---|---|---|
| 0 veya 20 | Kategori 1 | Çok yüksek |
| 1 veya 21 | Kategori 1 veya 2 | Yüksek |
| 2 veya 22 | Kategori 1, 2 veya 3 | Normal |
Ekipman ayrıca ortamdaki maddeye de uygun olmalıdır: bir yanda gaz, buhar veya sis, diğer yanda toz. 2014/34/AB Direktifi Ek I'e göre Grup I madenler, Grup II diğer tüm yerler içindir. Aynı direktifin Ek II'sinin istediği işaretleme; patlamadan korunma sembolünü, ekipman grubunu ve kategorisini ve Grup II için gaz, buhar ve sis için G, toz için D harfini içerir.
Yani II 2G işaretli bir aydınlatma armatürü Grup II, Kategori 2 ve gaz ortamı içindir. Bölge 1 veya Bölge 2'de kullanılabilir; Bölge 0'da ve herhangi bir toz bölgesinde kullanılamaz. II 3D işaretli bir sensör yalnızca Bölge 22'de kabul edilir. Sadece Ex sembolüne bakmak yetmez.
Gözden kaçan iki yükümlülük daha var. Yönetmeliğin Ek-2'sinin 2.3 maddesi statik elektriğin dikkate alınmasını ve uygun malzemeden kişisel koruyucu donanım verilmesini ister; DSEAR Madde 7(5) de tehlikeli yerlerde elektrostatik boşalmaya yol açmayan iş kıyafeti şartı koyar.
ABD notu. OSHA farklı bir sistem kullanır. 29 CFR 1910.307'ye göre Sınıf I yerler (yanıcı gaz veya buhar) bölümlere (division) ya da Bölge 0, 1 ve 2'ye göre sınıflandırılabilir; Sınıf II (yanıcı toz) ve Sınıf III (kolay tutuşan lif ve uçuntular) yerler ise yalnızca bölüm sistemiyle sınıflandırılır.
Patlamadan Korunma Dokümanı 7 Adımda Nasıl Hazırlanır?
Patlamadan korunma dokümanı, maddelerden onaya kadar yedi adımda hazırlanır. Sıra önemlidir, çünkü her adım bir sonrakini besler.
1. Adım: Tehlikeli maddeleri listeleyin
Her yanıcı sıvıyı, gazı ve yanıcı tozu; nerede kullanıldığını veya depolandığını ve miktarını yazın. Tehlike özelliklerini her maddenin güvenlik bilgi formundan alın. Kimyasal güvenlik rehberimiz bu formların nasıl okunacağını anlatıyor.
2. Adım: Sızıntı kaynaklarını bulun
Her madde için yanıcı ortamın nerede, ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğini sorun: açık kaplar, aktarma, püskürtme, dolum, numune alma, filtre temizliği, kaçaklar ve dökülmeler. Bakım gibi rutin dışı işleri ayrıca ele alın; DSEAR Madde 5(2)(d) bakımı yüksek riskli faaliyet olarak özellikle sayar.
3. Adım: Bölgeleri sınıflandırın ve çizin
Yukarıdaki tanımlarla her sızıntı kaynağına bir bölge atayın, sınırını IEC 60079-10-1 veya 60079-10-2'ye göre belirleyin ve sonucu bir plan üzerine çizin. Komşu odalara açılan kapı ve açıklıkları da ekleyin.
4. Adım: Tutuşturucu kaynakları belirleyin
Her bölgede ve yakınında ortamı tutuşturabilecek her şeyi listeleyin: elektrikli ekipman, sıcak yüzeyler, mekanik kıvılcımlar, sıcak işler, araçlar ve statik elektrik. Yönetmeliğin 6. maddesi statik elektriği tutuşturucu kaynaklar arasında açıkça sayar.
5. Adım: Ekipmanı bölgelerle karşılaştırın
Ekipman listesini çıkarın. Bölgedeki her ekipmanın işaretini gereken asgari kategori ve G/D harfiyle karşılaştırın. Her uyumsuzluk bir bulgudur.
6. Adım: Önlemleri öncelik sırasına göre belirleyin
Yönetmeliğin 5. maddesi sırayı koyar: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, bu mümkün değilse tutuşmayı önlemek, sonra patlamanın zararlı etkilerini azaltmak. İngiltere'deki DSEAR'ın 6. maddesi bu sırayı ayrıntılı sayar. Uygulamada bu, miktarı azaltmak, sızıntıyı önlemek veya kaynağında kontrol etmek, havalandırmak, tutuşturucu kaynakları uzak tutmak ve son olarak basınç tahliyesi, bastırma sistemi veya patlamaya dayanıklı tesisatla etkileri sınırlamak demektir. Bu, patlamaya uygulanmış kontrol hiyerarşisidir.
7. Adım: Doğrulayın, imzalayın ve güncelleme tetikleyicilerini yazın
Ek-2'nin 2.8 maddesine göre patlayıcı ortam oluşabilecek bölümleri olan işyerlerinde, faaliyete başlanmadan önce bütün işyerinin patlama yönünden güvenli olduğu kanıtlanır ve bu işlem eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişilerce yapılır. Doğrulamayı kayda geçirin, bölgelerde çalışanları eğitin ve dokümanı hangi değişikliklerin güncelleteceğini yazın.
Örnek: Bir Mobilya Boya Atölyesi İçin Patlamadan Korunma Dokümanı
Bu örnek kurgusal atölyeyle devam ediyor. Maddeler, miktarlar, bölge sınırları ve ekipman işaretleri açıklama amaçlı girdilerdir; gerçek bir işyerine ait veri veya kopyalanacak hazır değerler değildir. Gerçek bir sınıflandırma IEC standartlarıyla yapılır.
Tehlikeli maddeler listesi
| Madde | Hâli | Yer | Miktar | Tehlike (GBF'den) |
|---|---|---|---|---|
| Selülozik tiner | Yanıcı sıvı | Solvent deposu | 4 × 200 L varil | Kolay alevlenir sıvı ve buhar |
| Solvent bazlı vernik | Yanıcı sıvı, sis olarak püskürtülür | Boya kabini | Kullanımda 2 × 25 L | Alevlenir sıvı ve buhar |
| Ahşap tozu (masif ve MDF) | Yanıcı toz | Zımpara hattı, emiş, torbalı filtre | Filtre haznesi ve toz kovası | Patlayıcı toz bulutu oluşturabilir |
Bölge sınıflandırması
| No | Yer | Patlayıcı ortam ne zaman oluşabilir | Bölge | Sınır (örnek) |
|---|---|---|---|---|
| B1 | Kapalı varil ve bidonların içi | Sıvının üstündeki buhar, her zaman | 0 | Kapların içi |
| B2 | Varilden aktarma noktası | Her bidon doldurulduğunda | 1 | Varil ağzı ve bidon çevresinde 1 m |
| B3 | Solvent deposunun geri kalanı | Yalnızca dökülme veya kaçak olursa | 2 | Odanın tamamı |
| B4 | Boya kabininin içi ve egzoz kanalı | Her boyama sırasında | 1 | Kabin ve kanal içi |
| B5 | Kabinin açık ön yüzünün önü | Yalnızca emiş durursa | 2 | Açıklığın önünde 1 m |
| B6 | Torbalı filtrenin kirli tarafı ve haznesi | Normal çalışmada ve filtre temizliğinde toz bulutu | 20 | Filtre gövdesi ve hazne içi |
| B7 | Filtre boşaltma ağzı ve toz kovası | Kova değişiminde kısa süre | 22 | Boşaltma ağzı çevresinde 1 m |
| — | Zımpara salonu | Tezgâh üstü emişle normal çalışmada bulut oluşmaz | Şartlı olarak tehlikesiz | Günlük temizlik toz tabakası birikmesini önler |
Son satır önemlidir. Zımpara salonu ancak toz tabakaları temizlendiği sürece tehlikesiz kalır. Bu şart hem dokümana hem denetim kontrol listesine yazılır; atlanan bir temizlik turu, sınıflandırmada bir değişiklik olarak ele alınır.
Ekipman listesi
| Ekipman | Bölge | Asgari kategori | Üzerindeki işaret | Durum |
|---|---|---|---|---|
| Depo tavan armatürleri | 2 | 3G | II 2G | Uygun |
| Depo emiş fanı | 2 | 3G | II 3G | Uygun |
| Kabin egzoz fanı | 1 | 2G | II 2G | Uygun |
| Kabin içindeki çalışma lambası | 1 | 2G | Standart armatür, Ex işareti yok | B-1: 2G ile değiştirin veya bölge dışına alın |
| Depo kapısının içindeki şarj cihazı ve priz | 2 | 3G | Standart, Ex işareti yok | B-2: bölge dışına taşıyın |
| Filtre haznesindeki seviye sensörü | 20 | 1D | II 3D | B-3: Kategori 1D ile değiştirin |
| Toz kovasının üstündeki lamba | 22 | 3D | Standart, Ex işareti yok | B-4: 3D ile değiştirin veya taşıyın |
Yedi ekipmandan dördü uygun değil. Bunların ikisi, şarj cihazı ve çalışma lambası, ilk kurulumdan sonra bölgeye bakılmadan eklenmiş. Güncel bir bölge çizimi tam olarak bunu önler.
Tutuşturucu kaynak ve organizasyonel önlemler
- Statik elektrik: Aktarma sırasında variller ve bidonlar kıskaçlarla topraklanır ve birbirine bağlanır (eş potansiyel). Depo ve kabin çalışanları antistatik ayakkabı ve kıyafet giyer.
- Sıcak işler: Bir bölgenin içinde veya yakınında kaynak, kesme ve taşlama yalnızca çalışma izni, ortam ölçümü ve temizlenmiş çalışma alanıyla yapılır; bu, çalışma izin sistemi üzerinden yönetilir. Planlanan kanal değişikliği, filtre durdurulup boşaltıldıktan sonra izinle yapılır.
- Araçlar ve taşınabilir cihazlar: Depoya motorlu taşıt girmez; variller manuel varil arabasıyla taşınır. Telefon ve Ex işareti olmayan diğer cihazlar Bölge 0 ve 1'e sokulmaz.
- Boya kabini: Tabancanın hava beslemesi kabin emişine kilitlidir (interlock); hava akışı olmadan boyama başlamaz.
- Temizlik: Zımpara salonu her gün vakumla temizlenir; basınçlı havayla üfleme yapılmaz, çünkü bu bulut oluşturur.
- Etkileri sınırlama: Torbalı filtrede, bahçenin çitle ayrılmış bir bölümüne açılan bir patlama tahliye paneli ve patlamanın binaya geri ilerlemesini önleyen bir izolasyon elemanı bulunur.
- Organizasyon: Bölgelerde çalışanlar patlamadan korunma konusunda eğitilir (Ek-2, 1.1). Aktarma ve filtre bakımı yazılı talimatlara göre yapılır (Ek-2, 1.2). Filtre servis firmasıyla koordinasyon 8. maddeye göre sağlanır ve dokümana yazılır.
- İşaretler: Her bölge girişine Ek-4'teki sarı zeminli, siyah kenarlı üçgen uyarı işareti asılır.
Öncelik sırasına göre eylem planı
| No | Eylem | Öncelik seviyesi | Sorumlu | Termin |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Tiner stokunu 4 varilden 2 varile indirin ve kapalı aktarma pompasına geçin | Patlayıcı ortamı önle | Üretim müdürü | 4 hafta |
| 2 | Şarj cihazını ve prizi depo dışına taşıyın (B-2) | Tutuşmayı önle | Bakım sorumlusu | 1 hafta |
| 3 | Kabin lambası, hazne sensörü ve kova lambasını değiştirin veya taşıyın (B-1, B-3, B-4) | Tutuşmayı önle | Bakım sorumlusu | 4 hafta |
| 4 | Topraklama kıskaçlarına süreklilik kontrolü ekleyin ve her aktarma vardiyasından önce kaydedin | Tutuşmayı önle | Depo sorumlusu | 2 hafta |
| 5 | Patlama tahliye alanının çitli ve boş kaldığını teyit edin | Etkileri sınırla | İş güvenliği uzmanı | 1 hafta |
| 6 | Kanal değişikliğinden sonra, yeniden çalıştırmadan önce patlama güvenliğini doğrulayın (Ek-2, 2.8) | Doğrulama | Ehil kişi | Yeniden çalıştırmadan önce |
| 7 | Bölge girişlerini işaretleyin, çizimi güncelleyin, depo ve kabin çalışanlarını eğitin | Organizasyonel | İş güvenliği uzmanı | 4 hafta |
İşyerinin tüm risklerini sıralarken bir puanlama yöntemi eylemleri karşılaştırmaya yardım eder; ancak bölge ve kategori kontrolü bir geçti/kaldı testidir. Hiçbir puan, Ex işareti olmayan bir lambayı Bölge 22'de kabul edilebilir yapmaz.
Patlamadan Korunma Dokümanı Ne Zaman Güncellenir?
Doküman; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilerek güncellenir. Bu, yönetmeliğin 10(3) maddesinin ifadesidir ve direktifin 8(3) maddesiyle aynıdır. Yönetmeliğin 5. maddesi de alınan önlemlerin düzenli olarak ve önemli değişikliklerde gözden geçirilmesini ister.
Uygulamada şunların her biri bir gözden geçirmeyi tetiklemelidir:
- yeni bir madde, yeni bir tedarikçi veya değişen bir güvenlik bilgi formu
- havalandırma, emiş veya boya kabininde değişiklik
- bir bölgenin içinde veya yakınında yeni, yeri değişen veya onarılan ekipman
- yerleşim değişikliği, yeni bir kapı veya bina eki
- bir sızıntı veya tutuşturucu kaynakla ilgili kaza ya da ramak kala olay
- bölge çizimiyle çelişen denetim bulguları (örneğin "tehlikesiz" salonda toz tabakası)
Bu değişiklikleri değişiklik yönetimi (MOC) sürecinizden geçirin; böylece bölge çizimi değişiklikten önce kontrol edilir, sonra değil. Yönetmelik sabit bir geçerlilik süresi koymaz. Dokümanı 10(4) maddesinin izin verdiği şekilde genel risk değerlendirmesinin içinde tutuyorsanız, en azından risk değerlendirmesinin her yenilenmesinde dokümanı da gözden geçirin. İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne (RG 29.12.2012, Sayı 28512) göre bu süre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli sınıftaki işyerleri için en geç 2, 4 ve 6 yıldır; değişikliklerde daha erken yenilenir.
Patlamadan Korunma Dokümanında Sık Yapılan Hatalar
1. Bir kez yazıp hiç güncellememek
İlk kurulum tarihli bir doküman artık var olmayan bir tesisi anlatır. Yeni şarj cihazları, prizler ve emiş branşmanları eklenir, bölge çizimi bunları hiç görmez.
2. Ekipman listesi olmayan bir bölge çizimi
Bölgeler tek başına kimseyi korumaz. Dokümanın değeri, her bölgede kurulu olan ekipmanın gereken kategori ve G/D harfiyle tek tek karşılaştırılmasıdır.
3. Toz tabakalarını unutmak
İyi temizlik varsayımıyla tehlikesiz sayılan bir toz salonu, temizlik aksadığında tehlikeli hâle gelir. Şartı yazın ve denetimde ona göre kontrol edin.
4. Rutin dışı işleri atlamak
Filtre değişimi, tank temizliği, numune alma ve bakım çoğu zaman en kötü ortamları yaratır. Doküman bu işleri de kapsamalıdır.
5. Alt işverenleri dışarıda bırakmak
Alt işverenler bölgelere alet, araç ve sıcak iş getirir. Yönetmeliğin 8. maddesi asıl işverene koordinasyon görevi verir ve bu koordinasyonun usul ve tedbirlerinin dokümanda yazılmasını ister. Yangın risk değerlendirmesi rehberimiz, bunun yanında yer alan genel yangın önlemlerini anlatıyor.
FindRisk ile Patlayıcı Ortam Denetimleri
FindRisk bölge sınıflandırması yapmaz ve ekipman belgelendirmez; sınıflandırma ve doğrulama için yine ehil bir kişiye ihtiyacınız vardır. FindRisk'in yaptığı, dokümanı iki gözden geçirme arasında güncel tutmanıza yardım etmektir. Tehlikeli alan turu için yapay zekâ ile bir kontrol listesi oluşturabilirsiniz: bölge işaretleri, Ex işaretlerinin bölgeye uygunluğu, topraklama ve eş potansiyel bağlantılar, temizlik ve toz tabakaları, sıcak iş kontrolleri. Ex işareti olmayan bir lamba veya toz birikintisi gibi bulguları doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyebilirsiniz.
Her bulgu yerleşik Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir; böylece patlamayla ilgili eylemler işyerinin diğer riskleriyle aynı sıralı planda yer alır. FindRisk ardından fotoğraflı, puanlı ve sorumlulu profesyonel bir raporu saniyeler içinde üretir; bu raporu patlamadan korunma dokümanının gözden geçirme kaydına ekleyebilirsiniz. Uygulama iOS ve Android'de çalışır.
Sıkça Sorulan Sorular
Patlamadan korunma dokümanı hazırlamak zorunlu mu?
Evet. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'in 10. maddesi, patlayıcı ortam oluşabilecek işyerlerinde işverenin dokümanı işin başlamasından önce hazırlamasını ister ve bunun için bir çalışan sayısı eşiği koymaz. AB'de 1999/92/AT Direktifi'nin 8. maddesi aynı yükümlülüğü getirir. Büyük Britanya'da ise aynı içerik, DSEAR risk değerlendirmesinin kaydı olarak istenir.
Patlamadan korunma dokümanını kim hazırlar?
Dokümanı hazırlatmak işverenin yükümlülüğüdür; yönetmeliğin 10. maddesi hazırlayan kişi için ayrı bir belge veya unvan tanımlamaz. Çalışma, prosesi, maddeleri ve patlamadan korunmayı bilen kişilerce yapılmalıdır. Faaliyete başlamadan önce patlama güvenliğinin kanıtlanması ise Ek-2'nin 2.8 maddesine göre eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişilerce yapılır.
Patlamadan korunma dokümanının geçerlilik süresi var mı?
Yönetmelik sabit bir süre koymaz. Doküman işyerinde, ekipmanda veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik, genişleme veya tadilat olduğunda güncellenir. Doküman genel risk değerlendirmesinin içinde tutuluyorsa, en azından risk değerlendirmesinin yenilendiği her seferde, yani tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir, gözden geçirilmelidir.
Patlamadan korunma dokümanı risk değerlendirmesiyle birleştirilebilir mi?
Evet. Yönetmeliğin 10(4) maddesi, işverenin patlama riskini de içeren risk değerlendirmesini, dokümanları ve benzeri raporları birlikte ele alabileceğini söyler. Biçim ne olursa olsun, 10(2) maddesinde sayılan unsurların her biri belgede açıkça yer almalı ve kolay bulunabilmelidir.
Bölge sınıflandırması ile patlamadan korunma dokümanı arasındaki fark nedir?
Bölge sınıflandırması dokümanın bir parçasıdır: patlayıcı ortamın nerede oluşabileceğini belirler ve bölgeleri atar. Doküman bundan fazlasını kapsar: maddeler, tutuşturucu kaynaklar, ekipmanın bölgeye uygunluğu, teknik ve organizasyonel önlemler, koordinasyon, doğrulama ve güncelleme. Yalnızca bir bölge çizimi 10. maddenin şartlarını karşılamaz.
Bölge 2'de Ex ekipman kullanmak şart mı?
Evet. Yönetmeliğin Ek-3'üne göre Bölge 2'de asgari Kategori 3 ekipman kullanılır; Kategori 1 veya 2 ekipman da kabul edilir. Ekipman ayrıca ortamdaki gaz, buhar veya sise uygun olmalıdır, yani işaretinde G harfi bulunmalıdır. Direktif ve DSEAR, başka bir seçime ancak doküman veya risk değerlendirmesi bunu belirtiyorsa izin verir; bu yüzden her istisna yazılı olarak gerekçelendirilmelidir.
Sonuç
Patlamadan korunma dokümanı üç iş görür: yanıcı ortamın oluşabileceği her yeri bulduğunuzu gösterir, her yerde kurulu olanın uygun olduğunu kanıtlar ve tutuşmayı uzak tutan ve etkileri sınırlayan önlemleri kayda geçirir. Türkiye, AB ve Büyük Britanya mevzuatı neredeyse aynı içeriği ister; iyi kurulmuş tek bir doküman üçünü de karşılayabilir.
Örnekteki on bölümlü yapıyı ve üç tabloyu (maddeler, bölgeler, ekipman) ve ardından gelen öncelik sıralı eylem planını kendi işyeriniz için şablon olarak kullanın. Sonra sahadaki her değişikliği doküman için bir soru olarak ele alın. Patlama risklerinin diğer tüm risklerle aynı gözden geçirme döngüsünde kalması için dokümanı genel risk değerlendirmenize bağlayın.
Bir sonraki sahada bölgelerinizi kontrol etmek için FindRisk'i indirin, tehlikeli alan kontrol listesi oluşturun, bulguları fotoğraf üzerinde işaretleyin ve puanlı raporu aynı gün paylaşın.
FindRisk'i Dene
Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?
Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.