What-If Analizi: Adımlar, Kontrol Listesi ve Çözümlü Örnek

What-If analizi (olursa ne olur analizi), bir süreci veya işi bilen kişilerden oluşan ekibin "ya şu olursa?" sorularıyla neyin ters gidebileceğini sorduğu, sonuçları tarif ettiği, mevcut önlemlerin yeterli olup olmadığını kontrol ettiği ve yetersiz olanlar için öneri yazdığı ekip temelli bir tehlike tanımlama yöntemidir. Hızlı, esnek ve niteldir; en iyi sonucu bir kontrol listesiyle birlikte verir.

What-If, çoğu iş güvenliği uzmanının adını koymadan kullandığı yöntemdir. "Forklift operatörü dorsenin kenarını göremezse ne olur?" diye başlayan her işbaşı konuşması küçük bir What-If oturumudur. Bu konuşmayı gerçek bir analizden ayıran şey yapıdır: tanımlı bir kapsam, doğru kişiler, soru kategorileri, yazılı bir çalışma formu ve takip edilen aksiyonlar.

Bu rehber o yapıyı kurmanızı sağlar. Yedi adımı, sıradan işyerlerine uyarlanmış soru kategorilerini, bir yükleme rampası için eksiksiz doldurulmuş What-If/Kontrol Listesi formunu ve What-If, HAZOP, FMEA ile hata ağacı analizi arasında seçim yapmak için bir karar tablosunu bulacaksınız.

Kimsenin Analiz Etmediği Bir Yükleme Rampası

Bölgesel bir dağıtım merkezi düşünün (kurgusal bir örnek). Altı rampa kapısı, vardiya başına iki forklift ve bir düzine nakliye firmasından gelen dorseler var. İşyerinin risk değerlendirmesinde rampa tek satırla geçiyor: "Forklift operasyonları: eğitimli operatörler, hız sınırı."

Sonra operasyon müdürü bir değişiklik planlıyor. Gelecek ay gece vardiyası başlayacak ve rampa iki yerine tek vardiya amiriyle çalışacak. Bir yükleme rampası için kimse HAZOP beklemiyor; düğümlere ayrılacak bir proses akışı da yok. Ama sorular ortada. Forklift dorsenin içindeyken tır hareket ederse ne olur? Rampa köprüsünün dili dorse tabanına oturmazsa? Bu olduğunda tek amir başka bir kapıdaysa?

Bunlar What-If sorularıdır. Rehberin geri kalanı, bu soruları ekibin tek oturumda tamamlayabileceği ve bir denetçinin takip edebileceği yapılandırılmış bir analize nasıl dönüştüreceğinizi gösteriyor.

What-If Analizi Nedir?

What-If analizi, senaryo temelli bir tehlike değerlendirme yöntemidir. AIChE bünyesindeki Kimyasal Proses Güvenliği Merkezi (CCPS), Proses Güvenliği Sözlüğü'nde yöntemi şöyle tanımlar: süreci bilen bir veya daha fazla kişinin yer aldığı ekibin neyin ters gidebileceğini, hangi sonuçların doğabileceğini ve mevcut önlemlerin yeterli olup olmadığını sorguladığı, beyin fırtınasına dayalı bir yaklaşım.

Yöntemin yaygın üç türevi vardır:

Yöntem	Sorular nasıl üretilir	Tipik kullanım
What-If	Deneyimli ekibin serbest beyin fırtınası	Basit sistemler, erken tasarım, bir değişikliğin hızlı incelenmesi
Kontrol listesi (Checklist)	Önceden hazırlanmış doğrulama maddeleri	Tehlikeleri iyi bilinen, standart ve kararlı ekipman
What-If/Kontrol Listesi	Kategorilere göre beyin fırtınası, ardından kontrol listesiyle tamamlama	İşyeri analizlerinin çoğu; önerilen varsayılan yöntem
SWIFT (Yapılandırılmış What-If Tekniği)	Tanımlı soru kategorileri ve kayıt formu olan, kolaylaştırıcılı What-If/Kontrol Listesi	HAZOP'un fazla ayrıntılı kaldığı sistem ve alt sistemler

CCPS, What-If/Kontrol Listesi türevini sorgulamayı yapılandırmak için bir kontrol listesi veya geniş endişe kategorileri listesi kullanan What-If analizi olarak tanımlar. İngiltere Savunma Bakanlığı'nın SWIFT rehberi mantığı açıklar: SWIFT, kimya proses endüstrisinde tehlike tanımlama için, HAZOP'un uygun olmadığı durumlarda verimli bir alternatif olarak geliştirilmiştir. HAZOP tesisi kılavuz kelimelerle kalem kalem incelerken SWIFT sistemlerin veya alt sistemlerin bütününe bakar.

What-If'in mevzuatta da yeri vardır. ABD'de OSHA'nın Proses Güvenliği Yönetimi standardı 29 CFR 1910.119(e)(2), What-If, Kontrol Listesi ve What-If/Kontrol Listesi yöntemlerini HAZOP, FMEA ve hata ağacı analiziyle birlikte kabul edilebilir proses tehlike analizi yöntemleri arasında sayar. Risk değerlendirme tekniklerine ilişkin uluslararası rehber IEC 31010:2019 da SWIFT'i tek başına kullanılabilen üst düzey bir risk tanımlama tekniği olarak tarif eder (IEC TC 56 özeti).

Türkiye'de durum daha esnektir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete 29.12.2012, sayı 28512) Madde 9(2), risklerin işyerinin özelliklerine göre veya ulusal ya da uluslararası standartlara göre seçilen bir veya birden fazla yöntemle analiz edileceğini söyler. Yani What-If, 6331 sayılı Kanun Madde 10 kapsamındaki risk değerlendirmesinde tehlike tanımlama aracı olarak kullanılabilir; ancak riskleri derecelendirmek için genellikle bir puanlama yöntemiyle tamamlanır.

What-If Analizi Ne Zaman Kullanılır?

What-If analizini, görece basit bir sistemde, işte veya değişiklikte tehlikeleri tanımlamanız gerektiğinde ve işi gerçekten bilen bir ekip bulunduğunda kullanın. Savunma Bakanlığı rehberi, tekniğin neredeyse her risk değerlendirmesine, özellikle görece basit arıza senaryolarının ağırlıkta olduğu durumlara uyduğunu ve çoğunlukla daha yapılandırılmış tekniklerin tamamlayıcısı olarak kullanıldığını belirtir.

Uygun olduğu durumlar:

Operasyon değişiklikleri: yeni vardiya düzeni, yeni yerleşim, yeni ekipman, yeni alt işveren. What-If, değişiklik yönetimi incelemesinin doğal ilk adımıdır.
Proses dışı işyerleri: depolar, atölyeler, yükleme rampaları, bakım işleri, laboratuvarlar, etkinlikler.
Erken tasarım: ayrıntılı çizimler yokken, HAZOP'un üzerinde çalışacağı bir şey olmadığında.
Ön tarama: sistemin hangi bölümlerinin daha derin bir HAZOP veya FMEA gerektirdiğine karar vermek için.

Uygun olmadığı durumlar:

Karmaşık veya yüksek tehlikeli prosesler (reaktif kimya, yüksek basınçlı sistemler). Savunma Bakanlığı rehberi, HAZOP'un SWIFT'e göre daha sistematik ve titiz olduğunu, hemen fark edilmeyen arızaları bulabildiğini söyler; yüksek tehlikeli maddeler, aşırı koşullar, karmaşık kontroller veya ağır olası sonuçlar içeren bölümler için HAZOP önerir.
Sayı gerektiren sorular (örneğin bir tepe olayın olasılığı). What-If niteldir.
Saha deneyimi olmayan ekipler. Odadaki kimse işi yapmamışsa doğru soruları da kimse sormaz.

What-If Analizi 7 Adımda Nasıl Yapılır?

What-If analizi yedi pratik adımdan oluşur. Aşağıdaki sıra, Savunma Bakanlığı SWIFT prosedürünün iş sağlığı ve güvenliğine uyarlanmış halidir.

What-If analizi akışı: kapsamı tanımla, ekibi ve kontrol listesini hazırla, sistemi tarif et, kategorilere göre soru üret, her soruyu cevapla, kontrol listesiyle tamamla ve başka bir şey var mı diye sor, önerileri derecelendir ve takip et

1. Kapsamı ve sınırları tanımlayın

Sistemi, alanı veya işi ve sınırlarını yazın: "1–6 numaralı rampa kapıları; dorsenin kapıya yanaşmasından ayrılmasına kadar." Analiz bir değişikliği kapsıyorsa değişikliğin neden yapıldığını, sağlık ve güvenliğe beklenen etkisini, hangi prosedürleri veya eğitimleri etkilediğini ve ne kadar süreceğini not edin. Savunma Bakanlığı rehberi değişiklik incelemeleri için tam olarak bu başlıkları sayar.

2. Ekibi ve kontrol listesini hazırlayın

Savunma Bakanlığı rehberi, lider ve raportör dahil 4–8 kişilik bir ekip önerir. OSHA'nın PSM ekindeki rehber, basit prosesler için ekibin iki kişiye kadar küçülebileceğini belirtir. Türkiye'de Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6, risk değerlendirmesi ekibinde işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve birimdeki tehlikeleri bilen çalışanların yer almasını ister. Oturumdan önce lider; mevzuattan, kaza kayıtlarından, standartlardan, mevcut kontrol listelerinden ve iş analizlerinden bir kontrol listesi hazırlar.

3. Sistemi gerçekte çalıştığı haliyle tarif edin

Alanı gezin ya da fotoğrafları, yerleşim planlarını ve prosedürleri gözden geçirin. Formun en üstüne tasarım amacını ve normal çalışma koşullarını yazın. Ekip işin nasıl yapıldığı konusunda anlaşamıyorsa iki versiyonu da kaydedin: bu anlaşmazlığın kendisi bir bulgudur.

4. Kategorilere göre soru üretin

Her seferinde bir soru kategorisini ele alın (sonraki bölüm) ve hiçbirini cevaplamadan önce olabildiğince çok soru toplayın. Savunma Bakanlığı rehberi, beyin fırtınasını kesmenin soruların unutulmasına veya hiç sorulmamasına yol açtığı konusunda uyarır. Soruların "ya … olursa" diye başlaması gerekmez; "nasıl olabilir ki…" ya da "… mümkün mü?" de aynı işi görür.

5. Her soruyu cevaplayın

Ekip her soru için sistemin nasıl tepki vereceğini, sonuçları ve mevcut önlemleri tarif eder. Önlemler yeterliyse sonraki soruya geçilir; değilse öneri yazılır. Lider en ağır sonuçlu sorularla başlayabilir, ama listedeki her soru mutlaka konuşulmalıdır.

6. Kontrol listesiyle tamamlayın ve "başka bir şey var mı?" diye sorun

Lider kontrol listesini ancak bir kategorinin beyin fırtınası bittikten sonra, atlanan soruları hatırlatmak için kullanır. Savunma Bakanlığı rehberi listenin dağıtılmamasını, liderde kalmasını önerir; aksi halde liste insanları düşünmekten alıkoyan bir kopya kâğıdına dönüşür. Sonunda ekibe akıllarına başka bir şey gelip gelmediğini sorun.

7. Önerileri derecelendirin, sorumlu atayın ve takip edin

Önerileri yönetimin en önemli konuları önce göreceği şekilde sıralayın ve her düzeltici faaliyet gibi kapanana kadar takip edin. Her öneriyi tek bir dayatılmış çözüm olarak değil, eksiklik ve hedef olarak yazın ("forklift içerideyken dorse hareket edememeli").

Soru Kategorileri ve Kontrol Listesi İpuçları

Serbest beyin fırtınasını yapılandırılmış bir What-If'e dönüştüren şey soru kategorileridir. Özgün SWIFT kategorileri proses endüstrisi için yazılmıştır: malzeme sorunları, dış etkiler, işletme hataları ve insan faktörü, analiz veya numune alma hataları, ekipman veya enstrüman arızası, proses sapmaları, yardımcı hizmet arızaları, sızdırmazlık kaybı, acil durum operasyonları ve çevreye salım. Savunma Bakanlığı rehberi, diğer sektörlerde ekibin kategorileri sistemin tehlikelerine göre önceliklendirip bu sırayla ilerlemesini önerir.

Tipik bir işyeri için şu uyarlanmış set iyi çalışır:

Kategori	Örnek ipuçları
İnsan ve insan faktörü	Yorgunluk, yalnız çalışma, yeni veya geçici personel, dil, zaman baskısıyla kestirme yollar
Ekipman ve aletler	Arıza, yanlış ekipman, eksik koruyucu, kusurlu ataşman
Araçlar ve hareket	Beklenmedik araç hareketi, görüş, yaya yolları, geri manevra
Bakım ve vardiya devri	Bakım sırasında çalışma, vardiya devri, alt işverenler, enerji izolasyonu
Dış etkenler	Hava koşulları, aydınlatma, karanlık, ziyaretçiler, firma dışı sürücüler
Yardımcı hizmetler	Elektrik kesintisi, aydınlatma arızası, iletişim kesintisi
Acil durumlar	Yangın, izole bir noktada yaralanma, tahliye, ilk yardıma erişim
Sağlık ve çevre	Gürültü, egzoz ve duman, toz, sıcaklık, dökülmeler

Her kategorinin kontrol listesini kendi kaynaklarınızdan oluşturun: faaliyete uygulanan yasal gereklilikler, kaza ve ramak kala kayıtlarınız, üretici talimatları ve mevcut denetim listeleri. Yükleme rampası için uluslararası iyi uygulama olarak OSHA'nın forklift standardı 29 CFR 1910.178 hazır ipuçları verir: forklift tırın içine girerken frenlerin çekili ve arka tekerleklerin altında takozların olması (k)(1), çekiciye bağlı olmayan dorse için sabit kriko gerekebilmesi (k)(3), dorse tabanının üzerine girilmeden önce kırık ve zayıflık açısından kontrol edilmesi (m)(7) ve rampa köprüsünün üzerinden geçilmeden önce sabitlenmesi (n)(11).

Çözümlü Örnek: Yükleme Rampasının What-If/Kontrol Listesi Analizi

Aşağıdaki örnek kurgusaldır ama tipiktir. Girişteki dağıtım merkezinin devamıdır: altı rampa kapısı, dorseleri yükleyip boşaltan forkliftler ve tek amirli gece vardiyasına planlanan geçiş. Altı kişilik ekip (iki forklift operatörü, rampa amiri, bakım teknisyeni, nakliye firmalarıyla irtibat sorumlusu ve iş güvenliği uzmanı) yukarıdaki kategorileri ve OSHA 1910.178 ipuçlarını kullandı.

Kapsam: 1–6 numaralı rampa kapıları, dorsenin kapıya yanaşmasından ayrılmasına kadar. Tasarım amacı: dorseleri karşı ağırlıklı forkliftlerle, kişiler veya araçlar çarpılmadan, ezilmeden ya da düşmeden yükleyip boşaltmak.

Kullanılan derecelendirme: Y = zayıf önlemlerle ciddi yaralanma veya ölüm makul olarak mümkün; O = kısmi önlemlerle ciddi sonuç ya da zayıf önlemlerle hafif sonuç; D = önlemler yeterli görüldü. Bu basit derecelendirme bizim önerimizdir; işyerinizin risk matrisi varsa onu kullanın.

#	Kategori	Ya … olursa?	Sonuçlar	Mevcut önlemler	Derece	Öneri
1	Araçlar	Forklift dorsenin içindeyken tır hareket ederse?	Forklift dorse ile rampa arasına düşer; operatör ezilir	Sürücülerden anahtarı bırakmaları isteniyor; her kapıda takoz var	Y	Yükleme sırasında dorsenin fiziksel olarak hareket etmesi engellenmeli. Araç sabitleme sistemi veya anahtar kontrolü değerlendirilsin; o zamana kadar her yüklemeden önce takoz kontrolü imzayla yapılsın.
2	Ekipman	Dorse çekiciye bağlı değilken forklift girince ön kısmı devrilirse?	Dorse devrilir; forklift ve operatör düşer	Özel önlem yok	Y	Bağlı olmayan dorselerin altına yüklemeden önce dorse destek ayağı konsun; kapı kontrol listesine eklensin.
3	Ekipman	Rampa köprüsünün dili dorse tabanına tam oturmazsa?	Forklift tekerleği boşluğa düşer; yük devrilir; operatör sarsılır veya fırlar	Köprüye yıllık bakım	O	İlk geçişten önce dilin oturduğu gözle kontrol edilsin; dil hasarı haftalık denetime eklensin.
4	Ekipman	Dorse tabanı çürük veya hasarlıysa?	Forklift tabanı kırar; devrilme	Yok	O	Operatör girmeden önce dorse tabanını kontrol etsin (1910.178(m)(7)); hasarlı dorse reddedilip raporlansın.
5	İnsan	Tır şoförü yükü kontrol etmek için rampa alanına girerse?	Yayaya forklift çarpar	Kapıda uyarı levhası	Y	Şoförler işaretli güvenli bekleme alanında beklesin; yükleme sırasında rampa kapıları yayalara kapalı olsun.
6	İnsan	Tek gece amiri başka bir kapıyla meşgulse?	Güvensiz yükleme fark edilmez; yaralanmaya geç müdahale	Telsiz	O	Operatörlerin kendi imzalayacağı kontroller tanımlansın; yalnız çalışma için saatlik kontrol araması yapılsın.
7	Dış etkenler	Yağmur veya buz rampa köprüsünü ve dorse tabanını kaygan yaparsa?	Forklift kayar; yük kayar	Köprülerde kaymaz plaka	O	Hava durumuna bağlı köprü yüzeyi kontrolü; her kapıda kum/tuz bulunsun.
8	Yardımcı hizmetler	Gece dorse içinde aydınlatma yetersiz kalırsa?	Operatör yük kenarını veya dorse sonunu göremez; çarpma, düşme	Yalnızca genel rampa aydınlatması	O	Dorse içine ulaşan rampa lambaları sağlansın; gece vardiyası başlangıç kontrolüne aydınlatma eklensin.
9	Acil durumlar	Gece vardiyasında bir operatör dorse içinde yaralanırsa?	İlk yardım gecikir	İlk yardımcı yalnızca gündüz vardiyasında	Y	Her vardiyada eğitimli bir ilk yardımcı bulunsun; acil iletişim ve konum bilgisi her kapıya asılsın.
10	Sağlık	Dizel tır yükleme sırasında kapıda rölantide çalışırsa?	Rampa alanında egzoz dumanı	Kapılar açık; rölanti kuralı yok	D	Kapıda motor kapatılsın; nakliyeci kurallarına eklensin (düşük maliyet, ek analiz gerekmez).

Bu formla ilgili üç not:

Bulguların yarısını değişiklik yarattı. 6, 8 ve 9 numaralı satırlar yalnızca tek amirli gece vardiyası yüzünden var. What-If'in bir değişiklik yönetimi incelemesinin parçası olarak bu kadar iyi çalışmasının nedeni budur: yeni durumun eskisinden nasıl farklı olduğunu sorar.
Kontrol listesi, beyin fırtınasının kaçırdığını yakaladı. Ekip, lider OSHA 1910.178 ipuçlarını okuyana kadar 2. satırı (bağlı olmayan dorse) ve 4. satırı (dorse tabanı) hiç gündeme getirmedi. Düz What-If yerine What-If/Kontrol Listesi kullanmanın nedeni budur.
Öneriler önce hedef, sonra seçenektir. 1. satır neyin sağlanması gerektiğini (dorse hareket edemez) söyler ve seçenekleri sıralar. En güçlü seçeneği belirlemek kontrol hiyerarşisini izler: fiziksel bir sabitleme, imzalı bir kontrol listesinden üstündür.

What-If, HAZOP, FMEA ve Hata Ağacı: Hangi Yöntemi Seçmeli?

What-If analizi yaygın tehlike tanımlama yöntemlerinin en hızlısı ve en geniş kapsamlısıdır, ama aynı zamanda en az sistematik olanıdır. Aşağıdaki tablo karşılaştırmayı özetler; Savunma Bakanlığı SWIFT rehberi, IEC 31010 ve OSHA PSM ekinden derlediğimiz bir sentezdir.

Soru	What-If / Kontrol Listesi	HAZOP	FMEA	Hata ağacı
Tehlikeyi nasıl bulur	Kategorilere göre üretilen sorular	Her düğümde proses parametrelerine uygulanan kılavuz kelimeler	Her adımın veya bileşenin hata türleri	Tek bir tepe olaydan geriye doğru
Ayrıntı düzeyi	Sistem veya alt sistem	Kalem kalem, düğüm düğüm	Adım veya bileşen	Tek olay, tüm katkıda bulunan nedenler
Çıktı	Senaryolar ve önerilerden oluşan nitel liste	Sapmalar, nedenler, sonuçlar, önlemler	Sıralanmış hata türleri (RÖS veya aksiyon önceliği)	Mantık ağacı; sayısallaştırılabilir
Efor	Düşük–orta	Yüksek	Yüksek	Orta–yüksek
En uygun olduğu yer	Değişiklikler, basit sistemler, proses dışı işler, ön tarama	Sürekli kimyasal prosesler	Makineler, hatlar, kalıp değişimleri	Derinlemesine anlaşılması gereken belirli bir ciddi olay
Ana zayıflık	Ekibin doğru soruları sormasına bağlı	Zaman alıcı; ayrıntılı çizim gerektirir	RÖS yüksek şiddetli satırları gizleyebilir	Yalnızca seçilen olayı kapsar

Birçok işyeri bunları birlikte kullanır. What-If/Kontrol Listesi tüm sistemi tarar; ağır sonuçlu birkaç senaryo HAZOP, FMEA veya bow-tie analizine gider. Olay gerçekleştikten sonra inceleme için ise kök neden analizi kullanın.

What-If Analizinde Sık Yapılan Hatalar

1. Soruları sorulduğu anda cevaplamak

Her soruyu sorulur sorulmaz tartışmak beyin fırtınasını öldürür. Ekip tek bir konuya takılır ve sonraki on soru hiç sorulmaz. Önce toplayın, sonra cevaplayın.

2. What-If'i kontrol listesi olmadan yapmak

Düz What-If tamamen ekibin o an hatırladıklarına dayanır. Savunma Bakanlığı rehberi, ekip önemli bir soruyu sormazsa analizin önemli zayıflıkları gözden kaçırmasının muhtemel olduğunu belirtir. Mevzuattan ve kaza geçmişinden oluşturulmuş bir kontrol listesi güvenlik ağıdır.

3. Kontrol listesini baştan dağıtmak

Tersi hata. İnsanlar listeyi önce okursa düşünmeyi bırakıp sadece işaretlerler. Listeyi liderde tutun ve her kategoriden sonra kullanın.

4. Operatörleri dışarıda bırakmak

Mühendisler ve yöneticiler işi yazıldığı gibi anlatır; operatörler yapıldığı gibi. Yükleme rampası örneğindeki en işe yarar sorular forklift operatörlerinden geldi.

5. Belirsiz öneriler yazmak

"Rampa güvenliği iyileştirilsin" takip edilemez. Her öneri eksikliği, hedefi ve sorumluyu belirtmeli; yalnızca aksiyonun etkinliği doğrulandığında, her düzeltici faaliyet gibi kapatılmalıdır.

6. Formu risk değerlendirmesinin kendisi saymak

What-If senaryoları tanımlar, riski sayılarla derecelendirmez. Y/O/D'nin ötesinde önceliklendirme gerekiyorsa bulguları risk matrisi veya Fine-Kinney gibi alıştığınız yöntemle puanlayın ve işyeri risk değerlendirmesine işleyin. Risk değerlendirmesi, Yönetmelik Madde 12 uyarınca çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli sınıflarda en geç 2, 4 ve 6 yılda bir yenilenir; teknoloji, ekipman veya üretim yöntemi değişikliği gibi hallerde daha erken güncellenir. Rampa örneğindeki vardiya değişikliği, What-If'i bu güncellemenin girdisi yapmak için iyi bir fırsattır.

FindRisk ile Tehlike Tanımlama

Bir What-If oturumu, ekibin alan hakkında bildikleri kadar iyidir. FindRisk ile oturumdan önce rampa kapılarını, köprüleri ve dorse yanaşma alanlarını fotoğraflayabilir, tehlikeleri doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyebilir ve yapay zekânın fotoğrafı analiz ederek ekibin aklına gelmemiş tehlikeleri önermesini sağlayabilirsiniz. Bu fotoğraflar, beyin fırtınasına herkesin hafızasındaki alan yerine ortak ve güncel bir resim verir.

Oturumdan sonra FindRisk, alan için yapay zekâ ile denetim kontrol listesi oluşturabilir; böylece What-If'ten çıkan kontroller (takoz, köprü dili, dorse tabanı, aydınlatma) kayıtlı bir rutine dönüşür. Bulgular Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir ve saniyeler içinde profesyonel bir rapora dönüştürülebilir. Uygulama iOS ve Android'de çalışır.

Sıkça Sorulan Sorular

What-If analizi ile HAZOP arasındaki fark nedir?

HAZOP, "yok", "fazla", "az" gibi kılavuz kelimeleri proses parametrelerine düğüm düğüm uygular; bu yüzden sistematik ve ayrıntılıdır. What-If ise bir sistemin veya alt sistemin bütünü düzeyinde beyin fırtınasıyla üretilen sorular kullanır; daha hızlıdır ama ekibin deneyimine daha çok bağlıdır. HAZOP karmaşık kimyasal proseslere, What-If daha basit sistemlere, değişikliklere ve proses dışı işlere uyar.

What-If analizi nitel mi, nicel mi?

What-If analizi niteldir. Olasılık veya risk puanı değil; senaryolar, sonuçlar, mevcut önlemler ve önerilerden oluşan bir liste üretir. Bulguları önceliklendirmeniz gerekiyorsa risk matrisi veya Fine-Kinney gibi bir puanlama yöntemi ekleyin. Tek bir ciddi olay için sayısal sonuç gerekiyorsa genellikle bir sonraki adım hata ağacı analizidir.

What-If analizi Türkiye'de risk değerlendirmesi için kullanılabilir mi?

Evet. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 9(2), risklerin işyerinin özelliklerine veya ulusal ya da uluslararası standartlara göre seçilen bir veya birden fazla yöntemle analiz edileceğini söyler; tek bir yöntem zorunlu değildir. What-If güçlü bir tehlike tanımlama aracıdır, ancak riskleri derecelendirmek için genellikle L tipi matris veya Fine-Kinney gibi bir yöntemle birlikte kullanılır.

What-If/Kontrol Listesi yöntemi nedir?

What-If/Kontrol Listesi, beyin fırtınasını önceden hazırlanmış bir kontrol listesiyle birleştirir. Ekip önce her endişe kategorisinde What-If soruları üretir, ardından lider mevzuat, standartlar ve kaza geçmişinden oluşturulan listeyle atlanan soruları hatırlatır. Böylece What-If'in yaratıcılığı ile kontrol listesinin eksiksizliği bir araya gelir.

What-If analizi için kaç kişi gerekir?

İngiltere Savunma Bakanlığı SWIFT rehberi, lider ve raportör dahil 4–8 kişilik ekip önerir. OSHA'nın PSM rehberi, basit prosesler için ekibin iki kişiye kadar küçülebileceğini belirtir. Türkiye'de risk değerlendirmesi ekibinin bileşimi Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6'da tanımlıdır; işi gerçekten yapan çalışanların ekipte olması şarttır.

What-If analizinin dezavantajları nelerdir?

What-If, liderin deneyimine ve ekibin bilgisine bağlıdır; önemli bir soru sorulmazsa tehlike gözden kaçar. Kontrol edilecek sabit bir yapısı olmadığından eksiklikler açısından denetlenmesi zordur ve yalnızca nitel sonuç verir. Soru kategorileri ve kontrol listesi kullanmak bu zayıflıkları azaltır.

Sonuç

What-If analizi en erişilebilir tehlike tanımlama yöntemidir: bir ekip, bir kapsam ve iyi sorulardan oluşan bir set. Değeri yapısından gelir. Sınırları tanımlayın, işi yapan kişileri masaya getirin, cevaplamadan önce kategori kategori soru üretin ve ekibin kaçırdıklarını yakalamak için kontrol listesini ancak bundan sonra kullanın.

What-If/Kontrol Listesi'ni değişiklikler, proses dışı işler ve ön tarama için varsayılan yöntem olarak kullanın; sonuçların ağır veya sistemin karmaşık olduğu birkaç senaryo için HAZOP, FMEA ya da hata ağacı analizine geçin.

Bir sonraki What-If oturumunuzdan önce alanı fotoğraflarla kayda almak, bulguları denetim kontrol listelerine dönüştürmek ve saniyeler içinde profesyonel rapor üretmek için FindRisk'i indirin.