Proses Tehlike Analizi (PHA): Yöntemler, Adımlar ve Örnek
Proses tehlike analizi (PHA, process hazard analysis), tehlikeli kimyasal bulunan bir proseste neyin ters gidebileceğini, sonuçlarının ne olacağını ve mevcut önlemlerin yeterli olup olmadığını ekip hâlinde inceleyen yapılandırılmış bir çalışmadır. What-If, HAZOP, FMEA veya hata ağacı gibi yöntemlerle yapılır; ABD'de OSHA'nın Proses Güvenliği Yönetimi standardı bunu zorunlu tutar ve en az beş yılda bir yeniden doğrulanmasını ister.
Çoğu meslektaş PHA ile yöntemlerinden biri üzerinden tanışır. Bir reaktöre HAZOP yapılır, bir değişikliğe What-If uygulanır ve kapak sayfasına "proses tehlike analizi" yazılır. Bu, denetçi farklı bir soru sorana kadar işler: "HAZOP yaptınız mı?" değil, "Yerleşim, insan faktörü ve geçmiş olaylar çalışmanın neresinde ele alındı, önerilere ne oldu?"
Bu rehber PHA'yı olduğu gibi ele alıyor: yöntemlerin hizmet ettiği şemsiye çalışma olarak. OSHA 29 CFR 1910.119(e) gerekliliklerini tek tabloda, Türk mevzuatındaki karşılığını (Büyük Endüstriyel Kazalar Yönetmeliği ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği), yöntem seçim tablosunu ve karar ağacını, yedi adımlık süreci ve bir proses ünitesinin bölümlere ayrılıp her bölüme uygun yöntemin seçildiği çözümlü bir örneği bulacaksınız.
Dört Farklı Tehlike Türü Olan Bir Reçine Ünitesi
Orta ölçekli bir reçine fabrikası düşünün (kurgusal bir örnek). Solvent ünitesi dört parçadan oluşuyor. Tankerler yanıcı bir solventi yola yakın bir boşaltma noktasında boşaltıyor. İki atmosferik depolama tankı ve transfer pompaları solventi tutuyor ve taşıyor. Kesikli (batch) bir reaktörde soğutma ceketi ve sıcaklık kontrolörü olan ekzotermik bir reaksiyon yürüyor. Reaksiyon kontrolden çıkarsa bir yüksek sıcaklık trip sistemi beslemeyi kesip tam soğutmayı açıyor.
Fabrikanın önceki PHA'sı tüm ünitenin tek bir HAZOP'uydu. Reaktör için uzun bir çalışma formu, boşaltma noktası için iki satır çıktı; oysa orada işin çoğunu bir şoför ve prosedürü izleyen tek bir operatör yapıyor. Kimse şunu sormadı: tank yüksek seviye alarmına müdahale etmesi gereken kişi aynı zamanda boşaltmayı yapan operatörse ne olur?
Bu dört parçanın her birinde farklı türde bir tehlike var: operatör eylemleri, standart ekipman, proses sapmaları ve sonucu ağır olabilecek tek bir arıza. İyi bir PHA her biri için farklı bir yöntem kullanır ve yine de standardın istediği her şeyi kapsayan tek bir çalışma olarak biter. Rehberin sonundaki çözümlü örnek tam olarak bunu yapıyor.
Proses Tehlike Analizi (PHA) Nedir?
Proses tehlike analizi, yüksek derecede tehlikeli kimyasalların işlenmesi veya elleçlenmesiyle ilgili olası tehlikeleri belirlemeye ve önemlerini analiz etmeye yönelik düzenli ve sistematik bir çalışmadır. OSHA'nın PSM standardı Ek C'si onu proses güvenliği yönetim programının "en önemli unsurlarından biri" olarak tanımlar ve işveren ile çalışanlara güvenliği iyileştirmek, plansız kimyasal salımların sonuçlarını azaltmak için karar verirken kullanacakları bilgiyi sağladığını belirtir. Uygulamada çıktısı; senaryolar, her birine karşı mevcut önlemler ve önlemlerin yetersiz kaldığı yerler için önerilerdir.
Terim, kullandığı yöntemlerle ve komşu çalışmalarla sık karıştırılır:
| Terim | Nedir | PHA ile ilişkisi |
|---|---|---|
| Proses tehlike analizi (PHA) | Kapsamdaki bir prosesin, içeriği, ekibi, takibi ve yeniden doğrulaması tanımlı zorunlu çalışması | Şemsiye çalışma |
| HAZOP, What-If, kontrol listesi, FMEA, hata ağacı | Tehlikeleri bulma ve analiz etme yöntemleri | Bir PHA içinde bunlardan biri veya birkaçı kullanılır |
| Risk değerlendirmesi | Her işyerinde tehlikeleri belirleme ve riskleri değerlendirme genel yükümlülüğü | PHA, kimyasal prosesler için daha ayrıntılı, özelleşmiş bir biçimdir |
| Değişiklik yönetimi (MOC) | Bir değişikliğin yapılmadan önce incelenmesi | Değişiklikler çoğu zaman küçük bir PHA benzeri çalışmayla değerlendirilir; yeniden doğrulamada son PHA'dan beri her değişikliğin MOC'den geçip geçmediği kontrol edilir |
| Devreye alma öncesi güvenlik incelemesi (PSSR) | Tehlikeli kimyasal verilmeden önceki kontrol | Yeni bir tesiste PHA'nın yapıldığını ve önerilerin çözüldüğünü teyit eder |
ABD'de PHA yükümlülüğü 29 CFR 1910.119'dan gelir. Standart, Ek A'daki yüksek derecede tehlikeli bir kimyasalı eşik miktarında veya üzerinde içeren proseslere ve bazı istisnalarla 10.000 pound (4.535,9 kg) veya daha fazla Kategori 1 yanıcı gaz ya da parlama noktası 100°F'nin (yaklaşık 37,8°C) altındaki yanıcı sıvı içeren proseslere uygulanır (1910.119(a)(1)). Türkiye'deki karşılığı aşağıda ayrı bir bölümde.
OSHA 1910.119(e) PHA'da Neleri Şart Koşar?
PSM standardının (e) paragrafı PHA için yedi gereklilik koyar: zamanlama, yöntem, içerik, ekip, takip, yeniden doğrulama ve kayıt. Hepsi denetlenebilir. OSHA bir ABD standardıdır; Türkiye'de doğrudan bağlayıcı değildir ama proses güvenliğinde uluslararası iyi uygulamanın en net yazılı tarifidir.
| Paragraf | Gereklilik | Gösterebilmeniz gereken |
|---|---|---|
| (e)(1) | Kapsamdaki her proses için "prosesin karmaşıklığına uygun" bir ilk PHA; tehlikelerin boyutu, etkilenebilecek çalışan sayısı, prosesin yaşı ve işletme geçmişine dayanan belgelenmiş bir öncelik sırasıyla | Öncelik listesi ve gerekçesi |
| (e)(2) | Şunlardan biri veya birkaçı: What-If, kontrol listesi, What-If/kontrol listesi, HAZOP, FMEA, hata ağacı analizi veya uygun eşdeğer bir yöntem | Seçilen yöntemin prosesin her bölümüne neden uyduğu |
| (e)(3) | İçerik: yedi unsur (aşağıda) | Her unsurun çalışmanın neresinde ele alındığı |
| (e)(4) | Mühendislik ve proses işletme uzmanlığı olan, en az bir kişinin o prosese özgü deneyimi bulunan ve bir üyenin kullanılan yöntemi bildiği bir ekip | Katılım kaydında isimler, görevler ve yeterlilikler |
| (e)(5) | Bulguları hızla ele alan bir sistem: önerileri zamanında çözmek, çözümü ve yapılacak işleri belgelemek, işleri mümkün olan en kısa sürede tamamlamak, yazılı bir takvim tutmak ve işleri prosesteki işletme, bakım ve diğer çalışanlara duyurmak | Durum ve tarihleriyle öneri kayıt listesi |
| (e)(6) | PHA'nın "mevcut prosesle tutarlı" olması için, (e)(4)'ü karşılayan bir ekiple en az beş yılda bir güncellenmesi ve yeniden doğrulanması | Yeniden doğrulama raporu |
| (e)(7) | PHA'ların, güncellemelerin, yeniden doğrulamaların ve öneri çözümlerinin prosesin ömrü boyunca saklanması | Arşiv |
En çok dikkat isteyen kısım (e)(3)'teki yedi içerik unsurudur. PHA şunları ele almalıdır:
- Prosesin tehlikeleri.
- İşyerinde felaket boyutunda sonuç doğurma olasılığı yüksek olan geçmiş olaylar.
- Tehlikelere karşı mühendislik ve idari önlemler ile bunların birbiriyle ilişkisi; salımları erken haber veren tespit yöntemleri dahil (örneğin alarmlı proses izleme ve kontrol enstrümantasyonu, hidrokarbon sensörü gibi tespit donanımı).
- Bu mühendislik ve idari önlemler başarısız olursa doğacak sonuçlar.
- Tesis yerleşimi (facility siting).
- İnsan faktörü.
- Önlemlerin başarısız olmasının işyerindeki çalışanlar üzerindeki olası güvenlik ve sağlık etkilerinin bir aralığının nitel değerlendirmesi.
Standardın iki bölümü daha zemini hazırlar. İşveren, herhangi bir PHA'dan önce yazılı proses güvenliği bilgisini derlemelidir (1910.119(d)): kimyasal tehlikeler, sapmaların sonuçları dahil proses teknolojisi ve P&ID'ler, emniyet tahliye sistemi tasarımı, güvenlik sistemleri gibi ekipman bilgileri. Çalışanlara ve temsilcilerine de PHA'ların yürütülmesi ve geliştirilmesinde danışılmalı, PHA'lara erişim sağlanmalıdır (1910.119(c)).
Türkiye'de Proses Tehlike Analizinin Karşılığı
Türkiye'de PHA'nın karşılığı, kuruluşun büyük kaza kapsamında olup olmamasına göre iki düzenlemede bulunur.
Büyük kaza kapsamındaki kuruluşlar. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 02.03.2019, sayı 30702), AB'nin 2012/18/AB sayılı Seveso III Direktifi dikkate alınarak hazırlanmıştır ve Ek-1'deki eşik değerlere göre alt ve üst seviyeli kuruluşlara uygulanır. PHA'ya en yakın yükümlülükleri şunlardır:
| Madde | Yükümlülük | PHA'daki karşılığı |
|---|---|---|
| Madde 8(1)–(2) | Alt ve üst seviyeli kuruluşlar büyük kaza senaryo dokümanı hazırlar veya hazırlatır: tehlikeli ekipmanların belirlenmesi, dahili tehlikelerin ve kuruluş dışından gelebilecek harici tehlikelerin tanımlanması, Madde 9'daki frekans değeriyle karşılaştırılabilir sonuç veren yöntemlerle büyük kaza senaryolarının oluşturulması. Ulusal veya uluslararası standartlardaki ya da genel kabul görmüş bilimsel literatürdeki yöntemlerden biri veya birkaçı kullanılır | Tehlike tanımlama + senaryo analizi, yani PHA'nın kendisi ve sayısal devamı |
| Madde 8(3) | Tehlikeler belirlenirken kuruluş içinde veya dışında yaşanmış kazalar, ramak kalalar ve kaza veri bankalarındaki kayıtlar dikkate alınır | OSHA (e)(3)(ii): geçmiş olaylar |
| Madde 9 | Senaryo edilen her büyük endüstriyel kazanın frekansı 1x10⁻⁴/yıl veya daha düşük bir değere indirilir | Hata ağacı, LOPA gibi sayısal analizlerin ölçütü |
| Madde 10 / 11 | Alt seviyeli kuruluş büyük kaza önleme politika belgesi, üst seviyeli kuruluş asgari Ek-2 bilgilerini içeren güvenlik raporu hazırlar; yeni kuruluş raporu faaliyete geçmeden önce hazırlayıp Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına yazılı bildirim yapar | PHA sonuçlarının yer aldığı üst belge |
| Madde 12 | Güvenlik raporu, politika belgesi ve senaryo dokümanı; tehlikeli maddelerde veya proseslerde değişiklik, büyük kaza veya ramak kala, güvenlik yönetim sisteminde değişiklik gibi durumlarda gözden geçirilir ve güncellenir | Değişiklik ve olay sonrası PHA güncellemesi |
| Madde 19(1)(a) | Üst seviyeli kuruluşun güvenlik raporu yoksa kuruluşun tamamında iş durdurulur | Yaptırım |
Dikkat edilecek fark: Madde 12 belirli olaylara bağlı güncelleme ister, OSHA'daki gibi sabit bir beş yıllık süre koymaz. Yine de senaryo dokümanını bu olaylar yaşanmasa bile periyodik olarak gözden geçirmek iyi bir uygulamadır; OSHA'nın beş yıllık üst sınırı makul bir referanstır.
Büyük kaza kapsamı dışındaki kimyasal prosesler. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete 29.12.2012, sayı 28512) her işyeri için geçerlidir ve 6331 sayılı Kanun Madde 10'daki risk değerlendirmesi yükümlülüğünü düzenler. Madde 9(2), risklerin işyerinin özelliklerine veya ulusal ve uluslararası standartlara göre seçilen bir veya birden fazla yöntemle analiz edilmesine izin verir; bu, bir kimyasal proses için HAZOP veya What-If seçmenin yasal dayanağıdır. Madde 6 ekibi tanımlar (işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve bilgi sahibi çalışanlar), Madde 12 ise değerlendirmenin çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde en geç 2, 4 ve 6 yılda bir yenilenmesini ve değişikliklerde erken yenilenmesini ister.
PHA Yöntemi Nasıl Seçilir?
Yöntemi tüm tesis için tek bir kararla değil, prosesin her bölümündeki tehlikenin türüne göre seçin. OSHA Ek C, seçimi proses hakkında mevcut bilgi miktarı, prosesin büyüklüğü ve karmaşıklığı gibi pek çok etkenin belirlediğini söyler ve kendi karma örneğini verir: standart bir kazan veya ısı eşanjörü için kontrol listesi PHA'sı, prosesin bütünü için HAZOP.
| Yöntem | En uygun olduğu yer | Gerektirdiği girdi | Ürettiği çıktı | Rehberimiz |
|---|---|---|---|---|
| Kontrol listesi | Kararlı bir proseste standart, iyi bilinen ekipman | Kodlardan, standartlardan ve deneyimden hazırlanmış liste | Bilinen iyi uygulamaya göre eksikler | — |
| What-If / What-If/kontrol listesi | Prosedüre dayalı işler, operatör adımları, basit sistemler, değişiklikler | Prosedürler, yerleşim, ekip deneyimi | Senaryolar, önlemler, öneriler | What-If analizi rehberi |
| HAZOP | Tasarım amacı tanımlı sürekli veya kesikli prosesler | P&ID'ler, işletme limitleri, proses tanımı | Düğüm düğüm sapmalar, nedenler, sonuçlar, önlemler | HAZOP analizi rehberi |
| FMEA | Belirli ekipman, enstrüman veya kontrol bileşenleri | Ekipman listeleri, bileşen verileri | Hata türleri, etkileri, sıralama | FMEA risk analizi rehberi |
| Hata ağacı analizi | Nedenleri ve frekansı anlaşılması gereken tek bir ciddi tepe olay | HAZOP veya What-If'ten gelen senaryo, arıza verileri | Minimal kesme kümeleri, tepe olay frekansı | — |
| Bow-tie (iletişim) | Önemli bir senaryonun tehditlerini, bariyerlerini ve sonuçlarını çalışanlara göstermek | PHA'dan gelen senaryolar | Tek sayfalık bariyer resmi | Bow-tie analizi rehberi |
Ek C'den ve bu yöntemlerin işleyişinden birkaç pratik kural çıkar:
- Kontrol listesi yalnızca kararlı proseste işe yarar. Ek C, kontrol listesi yönteminin proses çok kararlıyken ve değişiklik yapılmadığında iyi çalıştığını belirtir. Henüz kimsenin yazmadığı tehlikeyi bulmaz.
- HAZOP çizim ister. Güncel P&ID ve işletme limitleri olmadan HAZOP uzun bir What-If'e dönüşür.
- Hata ağacı ve LOPA ikame değil, devamdır. Nitel çalışmanın önlemlerin yeterli olup olmadığına karar veremediği az sayıdaki senaryoda kullanılır. Nicel ve nitel risk değerlendirmesi rehberimiz sayıların ne zaman zahmete değdiğini anlatıyor. Büyük kaza kapsamındaki kuruluşlarda Madde 9'daki frekans ölçütü bu sayısal adımı fiilen gerekli kılar.
- Bow-tie, (e)(2) listesinde yok. PHA senaryolarını anlatmak için iyi bir araçtır ama tek başına kullanılırsa "uygun eşdeğer yöntem" olarak gerekçelendirilmesi gerekir.
Proses Tehlike Analizi 7 Adımda Nasıl Yapılır?
PHA, hangi prosesin önce inceleneceğine karar vermekten önerileri kapatmaya kadar yedi adımda yürür. Adımlar (e) paragrafının ve Ek C'nin sırasını izler.
1. Adım: Öncelik sırasını belirleyin
Kapsamdaki prosesleri listeleyip sıralayın. (e)(1)'deki gerekçe tehlikelerin boyutunu, etkilenebilecek çalışan sayısını, prosesin yaşını ve işletme geçmişini dikkate alır. Ek C, ön (kaba) bir tehlike analizinin sıralamaya yardımcı olabileceğini ekler.
2. Adım: Proses güvenliği bilgisini derleyin
Kimyasal tehlike verilerini, proses teknolojisini (akış şemaları, kimya, güvenli işletme limitleri, sapmaların sonuçları) ve ekipman bilgilerini (P&ID'ler, yapım malzemeleri, emniyet tahliye sistemi tasarımı, elektriksel sınıflandırma, güvenlik sistemleri) toplayın. Standart bunu PHA başlamadan önce ister. Çizimlerle sahayı yürüyün: eski P&ID üzerinde yapılan HAZOP artık var olmayan bir prosesi analiz eder.
3. Adım: Prosesi bölümlere ayırın ve her bölüme yöntem seçin
Sınırları çizin. Ekipman ve faaliyetleri taşıdıkları tehlike türüne göre gruplayın, sonra yukarıdaki tabloyla her bölüm için yöntem seçin. Gerekçeyi yazın. Bu kayıt, denetçinin (e)(2) sorusunu sorulmadan cevaplar.
4. Adım: Ekibi kurun
(e)(4) en azından mühendislik ve işletme uzmanlığı, bu prosesi bizzat bilen birini ve yöntemi bilen birini ister. Ek C, ekibin iki kişiden farklı operasyonel ve teknik geçmişe sahip çok sayıda kişiye kadar değişebileceğini, liderin yöntemi tam olarak bilmesi ve değerlendirmede tarafsız olması gerektiğini belirtir. Uygulamada bakım, enstrümantasyon ve iş güvenliği uzmanını da ekleyin; uzun oturumlarda ayrı bir raportör kullanın. Türkiye'de Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6'daki ekip tanımı da bu ekiple uyumlu olmalıdır.
5. Adım: Oturumları yapın ve (e)(3)'ün yedi unsurunu kapsayın
Seçilen yöntemle bölüm bölüm ilerleyin. Her bölümü kapatmadan önce (e)(3) listesine bakın: geçmiş olaylar incelendi mi, önlemler ve aralarındaki ilişki kaydedildi mi, başarısız olurlarsa ne olur, yerleşim konuşuldu mu, insan faktörü dikkate alındı mı? Aşağıdaki örnekteki gibi bir kapsam matrisi boşlukları görünür kılar.
6. Adım: Değerlendirin ve öneri yazın
Ekibin hangi önerinin daha önemli olduğunda uzlaşması için senaryoları işyerinizin risk matrisi veya puanlama yöntemiyle sıralayın. Her öneriyi tek bir çözüm dayatarak değil, eksiklik ve hedef olarak yazın ("boşaltma sırasında tank taşmasını operatörden bağımsız olarak önlemek"); böylece mühendisler en iyi çözümü seçebilir.
7. Adım: Çözün, takvime bağlayın ve duyurun
(e)(5)'e göre her önerinin belgelenmiş bir çözümü, iş listesi, yazılı tamamlanma takvimi ve prosesteki çalışanlara duyurusu olmalıdır. Önerileri sorumlu ve termin tarihleriyle bir kayıt listesinde izleyin; PHA'nın doğurduğu fiziksel veya prosedürel her değişikliği değişiklik yönetiminden (MOC) geçirin.
Çözümlü Örnek: Solvent ve Reaktör Ünitesinin PHA'sı
Bu örnek kurgusaldır. Giriş senaryosundaki reçine ünitesinin devamıdır ve tek bir PHA'nın birkaç yöntem kullanıp yine de (e) paragrafının istediği her şeyi nasıl kapsayabileceğini gösterir. Ünitenin kapsamda olduğunu varsayıyoruz; kapsam kontrolü ayrı bir iştir (OSHA'da 1910.119(a), Türkiye'de Büyük Endüstriyel Kazalar Yönetmeliği Ek-1).
Bölümler ve yöntemler
| Bölüm | Ana tehlike türü | Seçilen yöntem | Neden |
|---|---|---|---|
| A. Tanker boşaltma noktası | Operatör ve şoför eylemleri, hortum bağlantıları, prosedür adımları | What-If/kontrol listesi | Prosedüre dayalı; HAZOP kılavuz kelimeleri bir hortuma ve kaplina pek bir şey katmaz |
| B. İki depolama tankı ve transfer pompaları | Kararlı hizmette standart ekipman | Kontrol listesi + taşma için What-If | İyi bilinen ekipman; taşma sorusu A bölümüne bağlanıyor |
| C. Kesikli reaktör, besleme ve soğutma sistemi | Akış, sıcaklık, basınç ve sıra sapmaları | HAZOP | Tanımlı tasarım amacı ve güncel P&ID'ler; ekzotermik reaksiyon |
| D. Reaktör yüksek sıcaklık tripi | Felaket potansiyelli tek senaryo: kontrolden çıkan reaksiyonun durdurulamaması | Trip döngüsü bileşenlerinin FMEA'sı, ardından tepe olayın hata ağacı analizi | Ekibin tripin var olduğunu değil, yeterince güvenilir olup olmadığını bilmesi gerekiyor |
(e)(3) kapsam matrisi
| (e)(3) unsuru | Nerede ele alındı | Örnek bulgu |
|---|---|---|
| Prosesin tehlikeleri | Tüm bölümler | Boşaltma noktasında ve tanklarda yanıcı buhar ve havuz yangını; reaktörde kontrolden çıkan reaksiyon ve aşırı basınç; numune alma sırasında solvent buharına maruziyet |
| Geçmiş olaylar | A, B | Tesisin ramak kala kayıtlarında boşaltma sırasında bir hortum kaplini sızıntısı var; ekip oturumdan önce bunu ve benzer kayıtları inceledi |
| Önlemler ve aralarındaki ilişki | B, C, D | Gece vardiyasında tank yüksek seviye alarmına bakan kişi ile boşaltmayı yapan operatör aynı kişi: alarm, taşmaya yol açan faaliyetten bağımsız değil |
| Önlemlerin başarısızlığının sonuçları | B, C, D | Taşma: havuzda solvent, yola yakın tutuşma riski. Soğutma ve trip birlikte başarısız olursa: reaktörde aşırı basınç, emniyet tahliyesinin vent sistemine açılması |
| Tesis yerleşimi | A, C | Gün boyu dolu olan bakım atölyesi boşaltma noktasına yakın; ekip dolu binalar için yerleşim incelemesi istedi |
| İnsan faktörü | A, C | Gece boşaltmasını tek operatör yapıyor; kontrol odasında sesleri birbirine benzeyen üç alarm var; reaktör şarj prosedüründe iki adım yanlış sırada |
| Güvenlik ve sağlık etkilerinin nitel değerlendirmesi | Tüm bölümler | Etkiler, numune alan kişinin kısa süreli buhar maruziyetinden boşaltma noktasındaki bir yangında birden çok ağır yaralanmaya kadar uzanıyor; çalışma formunun sonuç sütununa yazıldı |
Öneri kayıt listesi
| No. | Bulgu | Öneri (eksiklik ve hedef) | Sorumlu | Termin | Durum |
|---|---|---|---|---|---|
| Ö1 | Taşma koruması boşaltma operatörüne bağlı | Operatörden bağımsız çalışan bir tank taşma koruması sağlamak | Proses mühendisliği sorumlusu | 31.03.2027 | Açık: MOC kapsamında tasarım çalışması |
| Ö2 | Gece boşaltmasını tek operatör yapıyor | Gece teslimatları için personel planını ve boşaltma prosedürünü gözden geçirmek | İşletme müdürü | 15.01.2027 | Devam ediyor |
| Ö3 | Kontrol odasında benzer alarm sesleri | Kritik alarmların ayırt edilebilmesi için alarm önceliklerini ve seslerini gözden geçirmek | Enstrümantasyon sorumlusu | 28.02.2027 | Açık |
| Ö4 | Şarj prosedüründe adım sırası | Prosedürü düzeltmek ve reaktör operatörlerini yeniden eğitmek | Üretim şefi | 15.12.2026 | Tamamlandı: prosedür revize edildi, eğitim kaydı alındı |
| Ö5 | Boşaltma noktasına yakın dolu atölye | Dolu binalar için yerleşim incelemesi yapmak | Proses güvenliği mühendisi | 30.04.2027 | Açık |
| Ö6 | Trip güvenilirliği bilinmiyor | "Kontrolden çıkan reaksiyon durdurulamadı" için hata ağacını tamamlayıp tesisin risk ölçütleriyle karşılaştırmak | Proses güvenliği mühendisi | 15.02.2027 | Devam ediyor |
Kapatılan her kalemde ne yapıldığı ve kime duyurulduğu yazılır. Örneğin Ö4, reaktör operatörlerinin vardiya başı toplantılarında duyuruldu ve eğitim kaydı PHA dosyasına eklendi; (e)(5) ve (e)(7) bunu ister. Büyük kaza kapsamındaki bir kuruluşta bu bulgular büyük kaza senaryo dokümanına ve güvenlik raporuna da işlenir.
PHA Ne Sıklıkla Yenilenir?
OSHA'ya göre PHA, ilk PHA'nın tamamlanmasından sonra en az beş yılda bir, (e)(4) gerekliliklerini karşılayan bir ekiple güncellenmeli ve yeniden doğrulanmalıdır (1910.119(e)(6)). Süre bir önceki PHA'nın tamamlandığı tarihten işler. OSHA 2019 tarihli bir yorum yazısında, 1 Ocak 2020'de tamamlanan bir PHA'nın en geç 1 Ocak 2025'te güncellenip yeniden doğrulanması gerektiği örneğini verdi ve sürenin ünite duruşta iken durmadığını belirtti: süre duruş sırasında dolarsa, yüksek derecede tehlikeli kimyasallar prosese yeniden verilmeden önce PHA güncellenmeli ve yeniden doğrulanmalıdır.
Yeniden doğrulama sıfırdan yeni bir çalışma olmak zorunda değildir. OSHA 1998 tarihli bir yorum yazısında, beş yıllık gerekliliğin tamamen yeni PHA'lar anlamına gelmesini amaçlamadığını söyledi ve güncelleme ile yeniden doğrulamanın neleri içerdiğini sıraladı:
- Mevcut PHA'nın (e)(3) ölçütlerine göre doğruluk ve eksiksizlik açısından değerlendirilmesi.
- Son PHA'dan beri yapılan proses değişikliklerinin değişiklik yönetiminden geçtiğinin kontrolü.
- Proses güvenliği bilgisinin eksiksiz, güncel ve doğru olduğunun teyidi.
- PHA'nın öngördüğü prosedürlerin yeterli, güncel ve uygulanıyor olduğunun doğrulanması.
- Mevcut PHA önerilerinin belgelendiğinin teyidi.
- 1910.119(m) kapsamındaki tüm olay araştırma raporlarının incelenmesi.
- Güncelleme ve yeniden doğrulamanın belgelenmesi.
Beş yıl bir üst sınırdır. Önemli bir değişiklik MOC'den geçer ve genellikle yapılmadan önce kendi tehlike incelemesini gerektirir; ciddi bir olay da PHA'nın ilgili bölümünü yeniden açmak için bir nedendir. PHA'nın, her yeniden doğrulamanın ve öneri çözümlerinin kayıtları prosesin ömrü boyunca saklanır ((e)(7)). Türkiye'de büyük kaza kapsamındaki kuruluşlarda güncelleme Madde 12'deki olaylara bağlıdır; kapsam dışındaki işyerlerinde risk değerlendirmesi tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir yenilenir.
Proses Tehlike Analizinde Sık Yapılan Hatalar
1. Tüm tesis için tek yöntem
Bir tank sahasının tam HAZOP'u günler harcar, bir reaktörde kontrol listesi ise kimsenin yazmadığı sapmaları kaçırır. Yöntemi bölüme göre seçin ve gerekçesini yazın.
2. Yerleşimi ve insan faktörünü onay kutusu gibi görmek
"Yerleşim: uygun" ya da "insan faktörü: dikkate alındı" diye tek satır denetimden geçmez. Yukarıdaki kapsam matrisinde olduğu gibi neyin konuşulduğunu ve ne bulunduğunu yazın.
3. Önerileri iş yapmadan kapatmak
(e)(5)'e göre çözüm belgelenmeli ve işler yazılı bir takvimle tamamlanmalıdır. Belgelenmiş gerekçesi olmayan "kabul edildi, işlem yok" ya da sürekli ertelenen termin, o paragrafın önlemek istediği şeyin ta kendisidir.
4. Prosesi işleten kişilerin olmadığı bir ekip
Standart, o prosese özgü deneyimi olan en az bir çalışan ister. Yalnızca mühendislerden oluşan bir ekip tasarımı analiz etme eğilimindedir, prosesin gece saat üçte gerçekte nasıl işletildiğini değil.
5. Kopyala-yapıştır yeniden doğrulama
Yeniden doğrulama eski çalışma formunun tarihini değiştirmek değildir. OSHA'nın 1998 yazısındaki gibi son çalışmadan beri yapılan MOC'leri, olayları ve prosedürleri inceleyin ve neyin değiştiğini belgeleyin.
6. Kaynağı olmayan sayılar
Hata ağacı ve LOPA sonuçları, arkalarındaki arıza verileri kadar iyidir. Her frekansın ve olasılığın nereden geldiğini yazın ya da analizi nitel tutun. Büyük Endüstriyel Kazalar Yönetmeliği Madde 8(5) de senaryo dokümanında güvenilirlik ve olasılık verilerinin hangi veri bankalarından veya kaynaklardan alındığının ayrıntılı belirtilmesini ister.
FindRisk ile Proses Tehlike Analizi
PHA, tesisin bugünkü hâline dair doğru bilgiyle yaşar. FindRisk ile oturumlardan önce boşaltma noktasının, tank havuzlarının ve reaktör alanının fotoğrafını çekip tehlikeleri doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyebilir ve yapay zekâya analiz ettirebilirsiniz; ekip hafızadan değil güncel bir görüntüden çalışır. Bu, sahanın gerçekte nasıl göründüğüne bağlı olan yerleşim ve insan faktörü tartışmalarında özellikle işe yarar.
Çalışmadan sonra FindRisk ünite için yapay zekâ ile denetim kontrol listesi oluşturabilir; böylece PHA'dan çıkan kontroller (havuz durumu, hortum kaplinleri, alarm testleri) iki yeniden doğrulama arasında kayıtlı bir rutine dönüşür. Bulgular Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir ve saniyeler içinde profesyonel bir rapora dönüştürülebilir; iOS ve Android'de. FindRisk bir HAZOP çalışma formunun veya PHA yazılımının yerini almaz; çalışmanın etrafındaki saha denetimi işini karşılar.
Sıkça Sorulan Sorular
PHA ile HAZOP arasındaki fark nedir?
PHA, OSHA'nın PSM standardının kapsamdaki bir proses için istediği; içeriği, ekibi, takibi ve yeniden doğrulaması tanımlı genel çalışmadır. HAZOP ise bir PHA içinde kullanılabilecek yöntemlerden biridir; What-If, kontrol listesi, FMEA ve hata ağacı analizi de bu listededir. Pek çok PHA ana proses için HAZOP, standart ekipman veya prosedüre dayalı işler için daha basit yöntemler kullanır.
Proses tehlike analizi ne sıklıkla yenilenir?
OSHA 29 CFR 1910.119(e)(6)'ya göre ilk PHA'dan sonra en az beş yılda bir, ilk ekiple aynı gereklilikleri karşılayan bir ekiple. OSHA yeniden doğrulamanın tamamen yeni bir PHA olması gerekmediğini, ancak mevcut proses, değişiklikler, olaylar ve prosedürlerle karşılaştırılıp belgelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Türkiye'de büyük kaza kapsamındaki kuruluşlarda senaryo dokümanı Madde 12'deki değişiklik ve olaylarda güncellenir.
Türkiye'de proses tehlike analizi zorunlu mu?
Büyük Endüstriyel Kazalar Yönetmeliği kapsamındaki alt ve üst seviyeli kuruluşlar Madde 8'e göre büyük kaza senaryo dokümanı hazırlamak zorundadır; bu doküman tehlike tanımlama ve senaryo analizini, yani PHA'nın yaptığı işi içerir. Kapsam dışındaki işyerlerinde 6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği risk değerlendirmesini zorunlu tutar ve Madde 9(2) HAZOP gibi bir yöntemi seçmeye izin verir.
Proses tehlike analizini tek kişi yapabilir mi?
PSM'ye göre hayır. (e)(4) mühendislik ve proses işletme uzmanlığı olan, prosese özgü deneyimli en az bir çalışanı ve yöntemi bilen bir üyeyi içeren bir ekip ister. OSHA Ek C'ye göre PHA ekibi iki kişiden başlayarak büyüyebilir; yani tarif ettiği en küçük ekip iki kişidir ve küçük ekipler basit proseslere uygundur. Türk mevzuatında da risk değerlendirmesi Madde 6'da tanımlanan bir ekiple yapılır.
Proses tehlike analizi risk değerlendirmesiyle aynı şey mi?
PHA, tehlikeli kimyasal içeren prosesler için risk değerlendirmesinin özelleşmiş bir biçimidir. Genel bir işyeri risk değerlendirmesi kaymadan elle taşımaya kadar tüm tehlikeleri kapsar. PHA ise prosesten kaynaklanan sızıntı, yangın, patlama ve toksik salımlara odaklanır; OSHA'da içerik, ekip ve yeniden doğrulama için ayrı gereklilikleri vardır.
PHA sayısal (kantitatif) olmak zorunda mı?
OSHA'da hayır. (e)(3)(vii), önlemlerin başarısızlığının olası güvenlik ve sağlık etkilerinin nitel değerlendirmesini ister ve çoğu PHA senaryoları risk matrisiyle sıralar. Türkiye'de büyük kaza kapsamındaki kuruluşlarda ise Madde 9'daki 1x10⁻⁴/yıl frekans ölçütü nedeniyle senaryoların frekansla karşılaştırılabilir sonuç veren yöntemlerle değerlendirilmesi gerekir.
Sonuç
Proses tehlike analizi çalışma formundan ibaret değildir. Öncelik sırası, prosesin her bölümüne uygun yöntem, yeterli bir ekip, zorunlu yedi içerik unsuru, gerçekten kapanan bir öneri listesi ve OSHA'da en az beş yılda bir yeniden doğrulama içeren bir çalışmadır. Türkiye'de büyük kaza kapsamındaki kuruluşlarda bunun karşılığı büyük kaza senaryo dokümanı ve güvenlik raporudur. Denetçi bu parçalara çalışma formu kadar dikkatle bakar.
Güncel proses güvenliği bilgisiyle başlayın, prosesi tehlike türüne göre bölün, uygun bölümler için HAZOP, What-If ve FMEA rehberlerimizi kullanın ve yerleşimin, insan faktörünün ve geçmiş olayların ele alındığını bir kapsam matrisiyle gösterin.
Bir sonraki PHA oturumundan önce üniteyi fotoğraflarla kayda almak, bulguları denetim kontrol listelerine dönüştürmek ve saniyeler içinde profesyonel rapor üretmek için FindRisk'i indirin.
FindRisk'i Dene
Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?
Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.
