FindRisk Logo
HAZID Analizi: Kılavuz Kelimeler, Örnek Form ve Adımlar
Tüm Makaleler
HAZIDHAZID analizitehlike tanımlamaHAZID formuHAZOPproses güvenliği

HAZID Analizi: Kılavuz Kelimeler, Örnek Form ve Adımlar

8 Kasım 202621 dk okumaFindRisk Team

HAZID analizi (Hazard Identification, tehlike tanımlama çalışması), çok disiplinli bir ekibin planlanan veya mevcut bir tesisin her alanına ve faaliyetine kılavuz kelimeler uygulayarak tehlikeleri, nedenlerini, sonuçlarını ve mevcut ya da planlanan önlemleri listelediği yapılandırılmış bir çalıştaydır. Genellikle tasarımın erken aşamasında, HAZOP'tan önce yapılır ve aksiyonları belirlenmiş, derecelendirilmiş bir tehlike kayıt listesi üretir.

Çoğu ekip HAZID ile ilk kez bir müşteri, sigortacı veya proje yöneticisi takvime "6. hafta: HAZID çalıştayı" yazdığında karşılaşır. Ardından gelen gün çoğu zaman tahminle geçer. Hangi çizimler gerekiyor? Odada kimler olmalı? Bu, P&ID'siz bir HAZOP mu?

Bu yazı bu sorulara cevap veriyor. HAZID'in projedeki yerini, ekibi ve girdileri, yedi adımlık süreci, dört grupta pratik bir kılavuz kelime setini, küçük bir doğal gaz tesisi için eksiksiz doldurulmuş bir HAZID formunu ve HAZID, What-If ile HAZOP'un ne zaman kullanılacağını gösteren bir tabloyu bulacaksınız.


Henüz P&ID'si Olmayan Bir Doğal Gaz İstasyonu

Kazanlarını fuel-oil'den doğal gaza geçiren bir gıda fabrikası düşünün (kurgusal bir örnek). Gaz dağıtım şirketi besleme hattını tesis sınırına kadar getirecek. Fabrikanın küçük bir basınç düşürme ve ölçüm istasyonu kurması gerekiyor: filtreler, iki regülatör hattı, emniyet kapama vanaları, sayaç ve tahliye (vent) hattı bulunan bir kabin.

Bu aşamada elde, üzerine bir dikdörtgen çizilmiş vaziyet planı, tedarikçinin standart istasyon tasarımı ve bir bütçe var. P&ID yok. Dikdörtgen; teslimat kamyonlarının kullandığı yolun kenarında, sahanın bir drenaj kanalına yakın alçak köşesinde ve sınır çitinin hemen karşısında bir okulun yanında duruyor.

Henüz HAZOP yapılamaz, çünkü sapma aranacak ayrıntılı bir tasarım yok. Ama en pahalı kararlar şimdi veriliyor: istasyonun yeri, onu neyin koruyacağı ve acil durumda ona nasıl ulaşılacağı. HAZID tam olarak bu kararlar içindir. Yazının ilerleyen bölümünde bu istasyon için bir HAZID yapacağız.


HAZID Analizi Nedir?

HAZID, bir tesisin, projenin veya operasyonun tehlikelerini belirlemek için kullanılan, çalıştay temelli nitel bir tekniktir. Açık deniz tesislerinin tasarımında büyük kaza tehlikelerinin yönetimine ilişkin ISO 17776:2016 standardı HAZID terimini "Hazard Identification Study" (tehlike tanımlama çalışması) olarak kullanır. IADC'nin açık deniz sondaj yüklenicileri için İSG rehberi tehlike tanımlamayı "tehlikeleri bulma, listeleme ve nitelendirme süreci" olarak tanımlar.

Yöntemin belirleyici özellikleri şunlardır:

Özellik Uygulamada anlamı
Çalıştay biçimi Tek kişinin masa başı çalışması değil, moderatör yönetiminde çok disiplinli bir ekip toplantısı
Kılavuz kelimeler Kategorilere (dış etkenler, proses, iş sağlığı ve güvenliği, yaşam döngüsü) ayrılmış ve her alana uygulanan hatırlatıcı kelimeler
Derinlik yerine kapsam Çok sayıda tehlikeyi üst düzeyde ele alır; ayrıntı sonraki çalışmalara bırakılır
Erken zamanlama Yeni bir projede genellikle ilk resmi güvenlik çalışmalarından biridir
Çıktı Tehlike kayıt listesi: tehlikeler, nedenler, sonuçlar, önlemler, derecelendirme ve aksiyonlar

Terim en çok petrol, doğal gaz ve açık deniz işlerinde kullanılır. Avustralya'nın açık deniz düzenleyicisi NOPSEMA, planlama, teknik seçimi, ekip, çalışanların katılımı ve çıktıları ele alan ayrı bir tehlike tanımlama rehberi yayımlar (N-04300-GN0107, Ekim 2025 revizyonu). Yöntemin kendisi ise geneldir. Bir depo, bir tünel projesi veya yeni bir üretim hattı için de bir platform için olduğu kadar iyi çalışır.

Türkiye'de HAZID adıyla bir yöntem zorunlu tutulmaz. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, sayı 28512) Madde 9(2), risklerin işyerinin özelliklerine veya ulusal ya da uluslararası standartlara göre seçilen bir veya birden fazla yöntemle analiz edilmesini ister. HAZID, bu yöntemlerden önce gelen tehlike tanımlama adımı olarak rahatça kullanılabilir.


HAZID Ne Zaman Yapılır?

HAZID'i, tesisi veya faaliyeti tarif etmeye yetecek bilgi oluşur oluşmaz ve yerleşim ile ana tasarım kararları dondurulmadan önce yapın. Bu genellikle kavramsal tasarım veya fizibilite aşamasıdır; ön mühendislik (FEED) aşamasında da güncellenir. Bu noktada çalışma bir binanın yerini değiştirebilir, proses yolunu değiştirebilir veya bir tehlikeyi tamamen ortadan kaldırabilir. Bu, sonradan koruma eklemekten çok daha ucuzdur.

Tablo, tipik bir projede HAZID'in diğer çalışmalarla ilişkisini gösteriyor.

Proje aşaması Eldeki tasarım bilgisi Tipik çalışma Çalışmanın hâlâ değiştirebileceği
Kavramsal tasarım / fizibilite Saha seçenekleri, blok yerleşim, proses tarifi HAZID Saha, yerleşim, proses yolu, stok miktarı
FEED / temel tasarım Proses akım şemaları, vaziyet planı, ön P&ID'ler HAZID güncellemesi, belirli işlemler için What-If Güvenlik mesafeleri, önlem konseptleri, erişim
Detay tasarım Onaylı P&ID'ler, sebep-sonuç tabloları HAZOP Enstrümanlar, vanalar, alarmlar, prosedürler
İşletme As-built çizimler, prosedürler, olay geçmişi Değişiklikler için HAZID veya What-If, periyodik gözden geçirme Prosedürler, bakım, modifikasyonlar

HAZID yalnızca bir tasarım aracı değildir. Ekipler onu mevcut bir sahadaki değişiklikte, yeni bir operasyon türünde (ilk büyük duruş, söküm kampanyası) veya hiç yapılandırılmış tehlike incelemesi görmemiş bir sahada da kullanır. Değişikliklerde, değişiklik yönetimi (MOC) sürecinin tehlike tanımlama adımı olur. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12 de işyerindeki değişikliklerde risk değerlendirmesinin yenilenmesini ister.


HAZID Çalıştayına Kimler Katılır?

HAZID için tasarımı bilen kişiler, tesisi işletecek ve bakımını yapacak kişiler ve yöntemi bilen, oturumu yöneten biri gerekir. Ekibi tartışmaya izin verecek kadar küçük tutun, ama aşağıdaki rollerin hepsinin karşılandığından emin olun.

Rol Neden odada
Moderatör (chair) Yöntemi yürütür, ekibi doğru ayrıntı düzeyinde tutar, her kılavuz kelimenin ele alınmasını sağlar. Tercihen tasarım ekibinden bağımsızdır.
Kayıtçı (scribe) Her tehlikeyi, nedeni, sonucu, önlemi ve aksiyonu üzerinde anlaşılan ifadeyle ekranda canlı kaydeder
Proje veya proses mühendisi Tasarım amacını ve hâlâ açık olan seçenekleri anlatır
İşletme temsilcisi Tesisin gerçekte nasıl çalıştırılacağını, olağan dışı ve gece vardiyası işleri dahil bilir
Bakım temsilcisi Erişim, izolasyon, kaldırma ve kapalı alan konularını bilir
İş güvenliği uzmanı / proses güvenliği uzmanı Olay geçmişini, yasal gereklilikleri ve risk derecelendirme yöntemini getirir
Gerektiğinde disiplin uzmanları İnşaat, elektrik, enstrüman, yangın, çevre ya da bir tedarikçi veya altyapı şirketi temsilcisi

Türk mevzuatı da risk değerlendirmesinin bir ekip işi olduğunu söyler. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6'ya göre ekip; işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki bölümleri bilen çalışanlardan oluşur. Uluslararası iyi uygulama olarak, ABD'de OSHA'nın Proses Güvenliği Yönetimi standardı da proses tehlike analizi ekibinde mühendislik ve proses işletmesi uzmanlığı, ilgili prosesi bilen en az bir çalışan ve kullanılan yöntemi bilen bir üye ister (29 CFR 1910.119(e)(4)). OSHA'nın bağlayıcı olmayan Ek C'si ekip liderinin değerlendirmede "tarafsız" olması gerektiğini ekler.

Moderatöre aynı zamanda kayıtçılık yaptırmayın. Aynı anda yönetmek ve kaydetmek, ikisinden birinin kötü yapılması demektir ve projede kalıcı olan şey kayıttır.


HAZID Çalışması 7 Adımda Nasıl Yapılır?

Tesis ne olursa olsun HAZID aynı yedi adımı izler: görev tanımını yaz, ekibi kur, girdileri topla, kapsamı bölümlere ayır, kılavuz kelimeleri uygula, derecelendir ve öneri yaz, raporla ve aksiyonları takip et.

HAZID süreci: görev tanımı, ekip, girdiler, bölümlere ayırma, her bölüme kılavuz kelimeleri uygulama, derecelendirme ve öneri, raporlama ve aksiyon takibi; çıktılar tehlike kayıt listesine, HAZOP kapsamına, bow-tie analizine ve risk değerlendirmesine gider

Adım 1: Görev tanımını (terms of reference) yazın

Çalışmanın neyi kapsadığını yazılı olarak netleştirin: tesis sınırları, yaşam döngüsü aşamaları (inşaat, devreye alma, işletme, bakım, söküm), kılavuz kelime listesi, risk matrisi ve ayrıntı düzeyi. Görev tanımını ön okuma dokümanlarını da ekleyerek ekibe gönderin.

Adım 2: Ekibi kurun

Önce moderatörü ve kayıtçıyı seçin, sonra yukarıdaki tablodaki rolleri doldurun. İşletme ve bakım temsilcilerinin yalnızca ilk saate değil, oturumun tamamına katılabileceğinden emin olun.

Adım 3: Girdileri toplayın

HAZID için P&ID gerekmez, ama veri gerekir. Tipik girdiler: vaziyet planı ve yerleşim seçenekleri, proses veya faaliyet tarifi, tehlikeli madde envanteri, saha verileri (iklim, taşkın, zemin koşulları, komşular, erişim), benzer tesislerin olay geçmişi ve uygulanacak mevzuat.

Adım 4: Kapsamı bölümlere ayırın

Tesisi, genellikle koşulların, konumun veya işin türünün değiştiği yerlerden, yönetilebilir alanlara veya faaliyetlere bölün. Küçük bir istasyon için bu üç bölüm olabilir: gelen besleme hattı ve sınır, kabin ve kullanıcılara giden hat. İnşaat projelerinde bölümler çoğu zaman alanlar değil faaliyetlerdir.

Adım 5: Kılavuz kelimeleri uygulayın

Moderatör her bölüm için her kılavuz kelimeyi okur ve sorar: bu burada olabilir mi, neden olur, sonucu ne olur, ona karşı ne koruyor? Kayıtçı makul tehlikeleri kaydeder. Bir kılavuz kelime uygulanmıyorsa bunu da kısa bir gerekçeyle yazın. Boş bir satır incelemeyi yapan kişiye hiçbir şey söylemez; "uygulanmaz, bu alanda tehlikeli madde yok" ise sorunun sorulduğunu gösterir.

Adım 6: Derecelendirin ve öneri yazın

Her tehlikeyi üzerinde anlaşılan matrisle derecelendirin ve yalnızca mevcut olan veya tasarıma kesin olarak girmiş önlemleri hesaba katın. Ekibin içinin rahat etmediği her yerde sorumlusu belli bir öneri yazın. Tipik öneriler: yerleşim değişiklikleri, ek çalışmalar (HAZOP, tehlikeli bölge sınıflandırması, yayılım modellemesi), tasarım gereklilikleri ve prosedürler.

Adım 7: Raporlayın ve aksiyonları takip edin

Formu ve kapsamı, ekibi, girdileri, varsayımları ve aksiyon listesini veren kısa bir raporu yayımlayın. Tehlike kayıt listesi canlı bir doküman olur: her aksiyon kanıtla kapatılır ve liste bir sonraki tasarım aşamasında güncellenir.


HAZID Kılavuz Kelimeleri: Dört Grupta Pratik Bir Set

Kılavuz kelimeler, ekibin bir seferde tek bir tehlike türünü düşünmesini sağlayan kısa hatırlatıcılardır. Pek çok işletmeci ve proje görev tanımı kendi listesini verir. Sizinki vermiyorsa aşağıdaki set küçük ve orta ölçekli tesisler için işe yarar bir başlangıçtır. Operasyona göre kelime ekleyin veya çıkarın; hiç uyarlanmayan bir kılavuz kelime listesi sık görülen bir zayıflıktır.

Grup Kılavuz kelime Sorduğu soru
Dış etkenler ve çevre Doğal tehlikeler Taşkın, aşırı sıcak veya soğuk, rüzgâr, yıldırım, deprem, zemin hareketi?
Komşular ve yer seçimi Yakında kim ve ne var; bizden onlara, onlardan bize ne ulaşabilir?
Üçüncü taraflar ve güvenlik Vandalizm, yetkisiz erişim, hırsızlık, vanalara müdahale?
Ulaşım ve erişim Araç çarpması, trafik güzergâhları, acil durum ekiplerinin erişimi?
Tesis ve proses Tehlikeli madde envanteri Yanıcı, toksik, basınçlı veya sıcak maddeler; ne kadar?
Muhafaza kaybı Kaçak, yırtılma, taşma, tahliye; madde nereye gider?
Tutuşma ve patlama Tutuşturucu kaynaklar, gaz veya buharın birikebileceği kapalı hacimler?
Aşırı basınç ve sıcaklık Basınç veya sıcaklık ekipmanın tasarım değerini aşabilir mi?
Yardımcı sistem arızası Elektrik, enstrüman havası, su, uzaktan izleme veya ısıtma kaybı?
Düşen ve hareketli nesneler Çalışan ekipman üzerinde kaldırma, hareketli makineler?
İş sağlığı ve güvenliği Erişim ve yüksekte çalışma İnsanlar işletme ve bakım için ekipmana güvenle ulaşabiliyor mu?
Kapalı alanlar Girilebilecek çukurlar, tanklar, kabinler veya kanallar?
Gürültü, titreşim, kimyasallar Normal iş ve bakım sırasında sağlık maruziyetleri?
Elle taşıma ve ergonomi Ağır, zor veya tekrarlı işler?
Yaşam döngüsü ve acil durum İnşaat ve devreye alma Çalışan tesis yanında iş, bağlantılar (tie-in), tehlikeli maddenin ilk kez verilmesi?
Bakım ve izolasyon Ekipman izole edilip boşaltılarak güvenli hale getirilebiliyor mu?
Acil durum müdahalesi Algılama, izolasyon, kaçış, yangınla mücadele ve sağlık ekibi erişimi?
Söküm Tesis nasıl boşaltılacak, temizlenecek ve kaldırılacak?

Kılavuz kelimeleri bölüme uyan sırayla kullanın. Kavramsal aşamada en büyük tasarım değişiklikleri çoğu zaman dış etkenler grubundan çıkar; bu yüzden onları ekibin yorulduğu gün sonuna bırakmayın.


Çözümlü Örnek: Basınç Düşürme ve Ölçüm İstasyonu HAZID Formu

Giriş senaryosundaki kurgusal fabrika gaz istasyonunun HAZID'i aşağıda. Ekip; moderatör, kayıtçı, fabrikanın proje mühendisi, kazan dairesi şefi, bir bakım teknisyeni, sahanın iş güvenliği uzmanı ve gaz dağıtım şirketinden bir mühendisten oluştu. Girdiler vaziyet planı, tedarikçinin standart istasyon tasarımı, sahanın taşkın haritası ve fabrikanın acil durum planıydı.

Derecelendirmede örnek amaçlı 5×5 bir matris kullanıldı: şiddet (Ş) × olasılık (O) risk puanını (R) verir. 1–6 düşük, 8–12 orta, 15–25 yüksek. "Planlanan" diye işaretli önlemler tedarikçinin standart tasarımında var, ama bu saha için henüz kesinleşmedi.

# Kılavuz kelime Tehlike ve neden Sonuç Mevcut veya planlanan önlemler Ş O R Aksiyon (sorumlu)
1 Doğal tehlikeler Kabin sahanın drenaj kanalına yakın alçak köşesinde; taşkın suyu kabine girer Regülatör ve enstrümanlarda hasar, gaz kesintisi veya kontrolsüz basınç Kavramsal aşamada yok 3 3 9 Taşkın haritasını kontrol et; kaideyi yükselt veya istasyonu yüksek bir noktaya taşı (proje mühendisi)
2 Ulaşım ve erişim Teslimat kamyonları kabinin yanındaki yolda geri manevra yapıyor; yer üstü borulara çarpma Gaz kaçağı, yangın, sürücü ve yoldan geçenlerin yaralanması Yok 5 3 15 İstasyonu kamyon güzergâhından uzaklaştır; mümkün değilse çarpma bariyeri koy (proje mühendisi)
3 Üçüncü taraflar ve güvenlik Kabin, kamu yolu kenarındaki sınır çitinde; vandalizm veya birinin vana açıp kapatması Gaz kesintisi, kaçak Saha çevre çiti 4 2 8 Kilitlenebilir muhafaza, vanaları konumunda kilitle, kabini güvenlik devriyesine ekle (güvenlik sorumlusu)
4 Komşular ve yer seçimi Çitin karşısında okul var; tahliye (vent) çıkışının yeri henüz belli değil Vent'ten çıkan gaz insanlara doğru sürüklenir Yok 5 2 10 Vent yerini belirle ve yerleşim dondurulmadan tehlikeli bölge sınıflandırması yap; gaz dağıtım şirketiyle mutabık kal (iş güvenliği uzmanı)
5 Doğal tehlikeler Kabine yıldırım düşmesi Ekipman hasarı, bir kaçağın tutuşması Yıldırımdan korunma yalnızca ana binada 4 2 8 İstasyonu yıldırımdan korunma ve topraklama tasarımına dahil et (elektrik mühendisi)
6 Muhafaza kaybı Kabin içinde flanş veya bağlantı kaçağı Gaz kabinde birikir, tutuşma, patlama Planlanan: havalandırma panjurları 5 3 15 Havalandırma tasarımını ve gaz algılamayı kesinleştir; tehlikeli bölgeye uygun ekipman kullan (proje mühendisi)
7 Aşırı basınç ve sıcaklık Regülatör açık konumda arızalanır Fabrika boru hattı ve brülörlerin tasarım basıncı aşılır Planlanan: her hatta emniyet kapama vanası ve emniyet tahliye vanası 5 2 10 Hat sonrası tasarım basıncını doğrula; P&ID'ler çıkınca bu senaryoyu HAZOP'a taşı (proje mühendisi)
8 Tutuşma ve patlama Planlanan yerin yakınında sigara alanı ve ara sıra sıcak iş Küçük bir kaçağın tutuşması Yok 4 2 8 Yasak bölge belirle, sigara alanını taşı, bölge içinde sıcak iş izni zorunlu olsun (iş güvenliği uzmanı)
9 Yardımcı sistem arızası Gaz algılama ve uzaktan izleme sisteminde elektrik kesintisi Kaçak fark edilmez; uzak alarm gelmez Yok 3 3 9 Algılama ve izleme için akü yedeği; arızada alarm durumuna geçen tasarım (elektrik mühendisi)
10 Kapalı alanlar Tedarikçi tasarımı sayacı yer altındaki bir çukura koyuyor Gaz çukurda birikir; teknisyen etkilenir veya bir tutuşmaya yakalanır Yok 5 2 10 Sayacı kabin içinde yer üstüne al, çukuru kaldır (proje mühendisi)
11 Gürültü, titreşim, kimyasallar Pik debide regülatör gürültüsü Kontroller sırasında gürültü maruziyeti Yok 2 3 6 Tedarikçiden gürültü verisi iste; gerekirse akustik kaplama (bakım sorumlusu)
12 İnşaat ve devreye alma Fabrika çalışırken canlı besleme hattına bağlantı (tie-in) Bağlantı sırasında kaçak, yangın Gaz şirketinin prosedürleri 5 2 10 Bağlantıyı gaz şirketi, mutabık kalınan izolasyon planı ve yöntem tanımıyla, iş izni altında yapsın (proje mühendisi)
13 Acil durum müdahalesi Acil kapama için üzerinde anlaşılmış bir yer yok; itfaiye erişimi belirsiz Kaçağın izole edilmesinde gecikme Fabrika acil durum planı (henüz gazı kapsamıyor) 4 3 12 Yoldan ulaşılabilen bir acil kapama vanası koy; gaz kaçağını acil durum planına ekle ve tatbikatını yap (iş güvenliği uzmanı)

Form 13 tehlike üretti: 2 yüksek, 10 orta ve 1 düşük. Puanlardan daha değerli olan, hâlâ ucuzken zorladığı kararlardır.

  • İki yerleşim değişikliği: istasyon kamyon güzergâhından uzaklaşıp daha yüksek bir noktaya taşınıyor; bu, 1 ve 2 numaralı satırların ikisini de azaltıyor.
  • Tasarımla ortadan kaldırılan bir tehlike: sayaç çukuru kalkıyor (satır 10). Çukur yoksa kapalı alana giriş de yok.
  • Sonraki çalışmalara aktarılan üç konu: aşırı basınç HAZOP'a (satır 7), vent yeri tehlikeli bölge sınıflandırmasına (satır 4), havalandırma ve gaz algılama detay tasarıma (satır 6).
  • İki prosedür konusu: sıcak iş yasak bölgesi ve acil durum planı güncellemesi (satır 8 ve 13).

Ekibin ne yapmadığına da dikkat edin. Kimse emniyet tahliye vanasının ayar basıncını veya kapama vanası aktüatörünün tipini tartışmadı. Bunlar HAZOP sorularıdır ve moderatör onları kenara ayırdı.

Türkiye'deki bir sahada aynı form, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamındaki risk değerlendirmesinin tehlike tanımlama girdisi olarak da kullanılabilir. Fabrika iş kazası ve meslek hastalığı risklerini Fine-Kinney ile puanlıyorsa, formdaki iş sağlığı ve güvenliği satırları o yöntemle yeniden puanlanabilir.


HAZID, HAZOP ve What-If: Hangi Çalışma, Ne Zaman?

HAZID "bu tesisin hangi tehlikeleri var?", What-If "şu belirli şey ters giderse ne olur?", HAZOP ise "bu tasarım amacından nasıl sapabilir?" diye sorar. Birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdırlar ve çoğu proses projesi üçünü farklı aşamalarda kullanır.

HAZID What-If HAZOP
Temel soru Bu tesisin veya faaliyetin hangi tehlikeleri var? Bu ters giderse ne olur? Tasarımın her parçası amacından nasıl sapabilir?
En uygun aşama Kavramsal tasarım, fizibilite, FEED Her aşama, tanımlı bir sistem veya değişiklik için Onaylı P&ID'lerle detay tasarım
Girdiler Yerleşim, proses tarifi, saha verileri Sistem veya prosedür tarifi, kontrol listesi P&ID'ler, her düğümün tasarım amacı
Yapı Alanlara veya faaliyetlere uygulanan kılavuz kelime kategorileri Çoğu zaman kategorilere ayrılmış serbest sorular Her düğüm için proses parametresi ve kılavuz kelime (yok, fazla, az, ters)
Derinlik Geniş ve üst düzey Orta Dar ve ayrıntılı
Tipik çıktı Derecelendirilmiş, aksiyonlu tehlike kayıt listesi Sonuç, önlem ve öneriler içeren soru listesi Neden, önlem ve aksiyon içeren sapma formu
Yanlış kullanılırsa HAZOP yerine geç yapılırsa fazla yüzeysel kalır Kimsenin sormayı düşünmediği tehlikeler kaçar Tasarım oturmadan yapılırsa boşa gider

Diğer iki yöntemin ayrıntıları için What-If analizi rehberimize ve HAZOP rehberimize bakabilirsiniz.

HAZID, OSHA PSM'yi karşılar mı?

Uluslararası bir karşılaştırma olarak: OSHA'nın proses tehlike analizi kuralı What-If, Kontrol Listesi, What-If/Kontrol Listesi, HAZOP, FMEA, Hata Ağacı Analizi "veya uygun eşdeğer bir yöntem" sayar (29 CFR 1910.119(e)(2)). HAZID adıyla geçmez. Bir HAZID'in eşdeğer sayılıp sayılmayacağı, tesisin yer seçimi, insan faktörleri ve kontrollerin başarısız olmasının sonuçları dahil (e)(3)'teki her şeyi ele alıp almadığına bağlıdır. Kavramsal aşamadaki bir HAZID bunun için genellikle fazla üst düzeydir. OSHA'nın Ek C'si, "ön veya kaba bir tehlike analizinin" prosesleri önceliklendirmede yararlı olabileceğini belirtir; HAZID çoğu zaman ayrıntılı analizden önce bu rolü üstlenir.


HAZID Çıktıları Nereye Gider?

Dosyalanmış bir raporla biten HAZID işinin yarısını yapmıştır. Değer, tehlike kayıt listesinin beslediği yerlerden gelir:

HAZID çıktısı Gittiği yer
Yüksek derecelendirilen büyük tehlikeler Tehditleri, sonuçları ve bariyerleri haritalamak için bow-tie analizi
Tasarım ayrıntısı gerektiren senaryolar HAZOP kapsamı ve düğüm listesi
Kaçak ve tutuşma tehlikeleri Tehlikeli bölge sınıflandırması, yangın ve patlama çalışmaları
Yerleşim ve yer seçimi konuları Vaziyet planı revizyonları, güvenlik mesafeleri
İş sağlığı ve güvenliği tehlikeleri Sahanın risk değerlendirmesi ve yöntem tanımları
Acil durum senaryoları Acil durum planı, tatbikatlar ve eğitim
Açık aksiyonlar Proje aksiyon takip listesi, kapanış kanıtıyla

Büyük endüstriyel kaza kapsamındaki kuruluşlarda HAZID'in çıktısı mevzuatın istediği adımlarla doğrudan örtüşür. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019, sayı 30702) Madde 8, alt ve üst seviyeli kuruluşların büyük kaza senaryo dokümanını; tehlikeli ekipmanların belirlenmesi, dahili tehlikelerin tanımlanması ve kuruluş dışından kaynaklanabilecek harici tehlikelerin tanımlanması adımlarıyla, ulusal veya uluslararası standartlardaki ya da genel kabul görmüş bilimsel literatürdeki yöntemlerden biri veya birkaçıyla hazırlamasını ister. Aynı madde, tehlikeler belirlenirken geçmişte yaşanmış kazaların, ramak kalaların ve kaza veri bankalarındaki kayıtların dikkate alınmasını şart koşar. HAZID'in dış etkenler grubundaki kılavuz kelimeler, özellikle "harici tehlikeler" adımı için hazır bir yapı sunar.

Listeyi her tasarım aşamasında ve tesis her değiştiğinde yeniden gözden geçirin. İşletmedeki petrol ve doğal gaz sahalarında listedeki tehlikeler iyi birer denetim sorusu da olur; saha tarafı için petrol ve doğal gaz güvenlik denetimi kontrol listemize bakabilirsiniz.


HAZID'de Sık Yapılan Hatalar

1. Yerleşim dondurulduktan sonra yapmak

Vaziyet planı kesinleştikten sonra yapılan bir HAZID ancak koruma ekleyebilir. En ucuz çözümler, yani tehlikeyi taşımak veya kaldırmak, artık elden çıkmıştır. HAZID'i yerleşim dondurulmadan planlayın ve yer seçimiyle ilgili aksiyonlarını tasarıma yapılmış yorumlar değil, tasarım girdileri olarak ele alın.

2. Çizimsiz bir HAZOP'a dönüştürmek

HAZOP deneyimi olan ekipler vana vana tartışmaya kayar. Oturum uzar, dış etkenler ve yaşam döngüsü kelimeleri atlanır ve P&ID olmadığı için ayrıntılar tahminle doldurulur. Moderatör ayrıntılı konuları HAZOP aksiyonu olarak kenara ayırmalıdır.

3. Odada işletme veya bakım çalışanı olmaması

Yalnızca tasarım ekibi tasarım tehlikelerini bulur. Boşaltacak, izole edecek, kaldıracak ve gece vardiyası çalışacak kişiler erişimin nerede kötü olduğunu ve kestirmelerin nerede yapılacağını bilir. Onlar olmadan iş sağlığı ve güvenliği ile bakım kelimeleri zayıf satırlar üretir.

4. Planlanan önlemleri mevcutmuş gibi saymak

Kavramsal aşamada önlemlerin çoğu niyettir. Form, henüz tasarımda olmayan bir gaz dedektörünü hesaba katarsa derecelendirme olduğundan iyi görünür. Önlemleri mevcut, planlanan veya önerilen diye işaretleyin ve yalnızca kesinleşmiş olanlarla derecelendirin.

5. Yalnızca bulunan tehlikeleri kaydetmek

Bir kılavuz kelime sonuç vermediyse kayıt bunun nedenini söylemelidir. Aksi halde incelemeyi yapan kişi, düşünülmüş bir "uygulanmaz" ile atlanmış bir satırı ayırt edemez.

6. Sorumlusu ve kapanışı olmayan aksiyonlar

Sorumlusu olmayan "çarpma korumasını değerlendir" gibi bir öneri nadiren yapılır. Her aksiyona bir sorumlu, bir hedef aşama ve bir kapanış yöntemi verin; açık listeyi her tasarım kilometre taşında gözden geçirin.

7. Yaşam döngüsünü unutmak

İnşaat, devreye alma, bağlantılar ve söküm en yüksek risklerin bir kısmını taşır ve ekip bitmiş tesisi düşündüğünde kolayca atlanır. Her HAZID'e yaşam döngüsü kelimelerini ekleyin.


FindRisk ile Tehlike Tanımlama

HAZID bir çalıştaydır ve FindRisk ekibin veya moderatörün yerini almaz. Yardımcı olduğu yer oturumun öncesi ve sonrasıdır. Girdileri toplamak için yapılan saha ziyaretinde önerilen yerin fotoğrafını çekebilir, tehlikeleri fotoğraf üzerinde işaretleyebilir (drenaj kanalı, kamyon güzergâhı, çit hattı) ve AI analizinin görünen başka neler olduğunu önermesini sağlayabilirsiniz. İşaretlenmiş fotoğraflar, çalıştayda dış etkenler grubundaki kelimeleri çok daha somut hale getirir.

HAZID'den sonra FindRisk'in yapay zekâsı tehlike kayıt listesini inşaat ve bitmiş tesis için bir denetim kontrol listesine dönüştürebilir; böylece aksiyonlar yalnızca kâğıt üzerinde kapatılmaz, sahada da kontrol edilir. İşyeriniz riskleri Fine-Kinney yöntemiyle puanlıyorsa HAZID'deki iş sağlığı ve güvenliği tehlikelerini orada puanlayıp saniyeler içinde profesyonel bir rapor üretebilirsiniz. Uygulama iOS ve Android'de çalışır.


Sıkça Sorulan Sorular

HAZID ile HAZOP arasındaki fark nedir?

HAZID, bir tesisin veya faaliyetin tehlikelerini kılavuz kelime kategorileriyle belirleyen, genellikle kavramsal tasarım veya FEED aşamasında yapılan geniş ve erken bir çalışmadır. HAZOP ise onaylı bir tasarımın her parçasının, P&ID'ler üzerinde düğüm düğüm, yok, fazla, az, ters gibi kılavuz kelimelerle amacından nasıl sapabileceğini inceleyen ayrıntılı bir çalışmadır. HAZID yerleşimi ve kapsamı şekillendirir; HAZOP detay tasarımı kontrol eder.

HAZID bir risk değerlendirmesi midir?

HAZID, risk değerlendirmesinin tehlike tanımlama kısmıdır ve ilk, nitel bir derecelendirme içerir. Tehlikeleri, nedenleri, sonuçları ve önlemleri listeler, basit bir matrisle derecelendirir, ama riski genellikle sayısal olarak hesaplamaz. Yüksek derecelendirilen tehlikeler daha sonra tehlikenin türüne göre HAZOP, bow-tie, sonuç modellemesi veya sayısal risk analiziyle daha derinlemesine değerlendirilir.

Bir HAZID çalıştayı ne kadar sürer?

Kapsamın büyüklüğüne ve bölüm sayısına bağlıdır. Planlama için kaba bir kural olarak, gaz ölçüm istasyonu gibi küçük bir tesis çoğu zaman bir güne sığar; çok üniteli büyük bir proje ise birkaç gün sürebilir. Oturumları molalı, birkaç saatlik bloklar halinde planlayın ki günün son kılavuz kelimeleri de ilkleri kadar dikkat görsün.

HAZID'i kim yönetmeli?

Moderatör HAZID yönteminde ve toplantı yönetiminde deneyimli olmalı, inceleme mevcut tasarıma doğru yönlendirilmesin diye tercihen tasarım ekibinden bağımsız olmalıdır. Moderatör ekibi doğru ayrıntı düzeyinde tutar, her kılavuz kelimenin ele alınmasını sağlar ve her kaydın ifadesini kayıtçıyla netleştirir. Birçok proje bu rol için dışarıdan bir moderatör getirir.

HAZID yasal olarak zorunlu mu?

Türk mevzuatında HAZID adıyla zorunlu tutulan bir çalışma yoktur. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 9(2) yöntemi işyerine bırakır; büyük endüstriyel kaza kapsamındaki kuruluşlarda ise yönetmelik dahili ve harici tehlikelerin tanımlanmasını ister, ama yöntem adı vermez. ABD'de OSHA PSM de HAZID'i adıyla saymaz. Müşteriler ve proje sözleşmeleri ise HAZID'i bir proje çıktısı olarak isteyebilir.

HAZID çalışmasının çıktısı nedir?

Ana çıktı tehlike kayıt listesidir: her tehlike nedeni, sonucu, mevcut veya planlanan önlemleri, risk derecesi ve sorumlusu belli önerilen aksiyonlarıyla yer alır. Çalışma raporu bunlara kapsamı, ekibi, girdileri, varsayımları ve kılavuz kelime listesini ekler. Liste daha sonra HAZOP kapsamını, bow-tie analizini, tehlikeli bölge sınıflandırmasını, acil durum planını ve risk değerlendirmesini besler.

HAZID petrol ve doğal gaz dışında kullanılır mı?

Evet. Yöntem, tasarım kararları kesinleşmeden tehlikelerin belirlenmesi gereken her tesis veya proje için uygundur: kimyasal depolama, lojistik depoları, tünel ve raylı sistem projeleri, enerji ve su tesisleri, gıda fabrikaları veya yeni bir üretim hattı. Petrol ve gaz kılavuz kelimelerini araç hareketleri, raf sistemleri, kaldırma veya toz gibi operasyona uyan kelimelerle değiştirin.


Sonuç

HAZID analizi bir tesisin tehlikelerine yapılandırılmış ilk bakıştır ve değeri zamanlamasındadır. Yerleşim dondurulmadan, odada işletme ve bakım çalışanlarıyla ve sahaya uyarlanmış bir kılavuz kelime listesiyle yapıldığında tehlikeleri insanlardan uzaklaştırır, bazılarını tamamen ortadan kaldırır. Gaz istasyonu örneği bu düzeni gösteriyor: iki yerleşim değişikliği, tasarımla kaldırılan bir tehlike ve doğru çalışmalara aktarılan üç soru.

HAZID'i geniş tutun, yalnızca kesinleşmiş önlemlerle derecelendirin, her aksiyona bir sorumlu verin ve tehlike kayıt listesini tasarımdan işletmeye kadar canlı bir doküman olarak kullanın. Ayrıntı gereken yerde HAZOP, What-If ve bow-tie'a geçin.

Saha ziyaretlerinizi işaretlenmiş fotoğraflarla belgelemek ve tehlike kayıt listesini ekibinizin sahada kullanacağı kontrol listelerine dönüştürmek için FindRisk'i indirin.

FindRisk'i Dene

Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?

Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.