Genç Çalışan Risk Değerlendirmesi: Mevzuat, 6 Adım ve 2 Örnek
Genç çalışan risk değerlendirmesi, 18 yaşından küçük bir çalışana, çırağa veya stajyere verilecek işlerin o kişi için güvenli olup olmadığını inceleyen değerlendirmedir. Deneyimsizliği, olgunlaşmamışlığı ve fiziksel gelişimi dikkate alır, yaşına göre yasak işleri ve çalışma süresi sınırlarını uygular ve her iş için karar verir: yapabilir, gözetim altında yapabilir veya yapamaz.
Çoğu işyerinin risk değerlendirmesi "çalışanlar"ı tek bir grup olarak ele alır. Bu, 16 yaşında bir mesleki eğitim öğrencisi ya da yaz döneminde gelen 17 yaşında bir çalışan işe başlayana kadar yeterli görünür. Aynı makine, aynı merdiven ve aynı kapanış vardiyası, daha önce hiç çalışmamış, ekibe kendini kanıtlamak isteyen ve ramak kalanı henüz tanımayan biri için farklı bir risk taşır. 6331 sayılı Kanun bu yüzden genç çalışanları "özel politika gerektiren gruplar" arasında sayar.
Bu rehberde kimin çocuk işçi, kimin genç işçi sayıldığını, Türk mevzuatının ne istediğini (4857, 6331 ve Çocuk ve Genç İşçi Yönetmeliği), uluslararası karşılaştırmayı, genç çalışanı farklı kılan etkenleri, altı adımlı yöntemi, iki doldurulmuş örneği ve işe başlama eğitimi, gözetim ve veli bilgilendirmesinin nasıl yapılacağını bulacaksınız.
16 Yaşında Yeni Bir Öğrenci
Bu örnek, bu rehber için kurgulanmıştır. 40 çalışanlı bir metal işleme atölyesi, beş yıl aradan sonra ilk kez işletmede mesleki eğitim gören bir öğrenci alacak. Öğrenci 16 yaşında ve üç hafta sonra başlıyor. Atölye şefi, "işi ilk haftadan öğrensin" diyerek onu abkant presin başına koymayı planlıyor, çünkü kendisi de öyle öğrenmiş.
İş güvenliği uzmanı atölyenin risk değerlendirmesini açıyor. Tehlikeler makine makine sıralanmış, kontroller yazılmış: koruyucular, kilitlemeler, kulak koruyucu, kaynak bölümünde lokal havalandırma. Yaş hiçbir yerde geçmiyor. 16 yaşındaki birinin ilk gün hangi işi yapabileceği, hangisini ancak eğitimden sonra yapabileceği ve hangisini hiç yapamayacağı yazmıyor. Gözetim planı yok, çalışma saatleri hakkında bir şey yok; oysa atölye sipariş yetiştirmek için zaman zaman akşam geç saate kadar çalışıyor.
Genç çalışan risk değerlendirmesi bu boşluğu doldurur. Sıfırdan yeni bir doküman değildir. Mevcut değerlendirmenin 18 yaş altındaki birinin gözünden yeniden okunmasıdır ve sonunda net bir iş listesi, bir gözetim planı ve yasal sınırlara uyan bir çalışma düzeni çıkar.
Genç Çalışan Risk Değerlendirmesi Nedir?
Genç çalışan risk değerlendirmesi, 18 yaş altındaki bir kişinin işyerinde karşılaşacağı tehlikelerin, işe başlamadan önce ve özellikle deneyim eksikliği, risk farkındalığının düşüklüğü ve olgunlaşmamışlık dikkate alınarak gözden geçirilmesidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 10(1)(ç), risk değerlendirmesinde "genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu"nun dikkate alınmasını ister.
Farklı adlarla karşınıza çıkar:
| Terim | Nerede geçer |
|---|---|
| Genç çalışan / genç işçi risk değerlendirmesi | 6331 Madde 10, İSG uygulaması |
| Özel politika gerektiren gruplar değerlendirmesi | Risk değerlendirmesi raporlarında ayrı bölüm |
| Stajyer / çırak risk değerlendirmesi | Mesleki eğitim ve staj alan işletmeler |
| Young person risk assessment | İngiltere (MHSWR 1999) |
| Young workers risk assessment | AB, EU-OSHA |
Her zaman ayrı bir form olması gerekmez. Pratikte çoğu işyeri, ana risk değerlendirmesine eklenen kısa bir "genç çalışan eki" tutar: hangi işler serbest, hangileri gözetim altında, hangileri yasak, çalışma saatleri ve sorumlu kişi. Önemli olan, bu ekin genç çalışan işe başlamadan önce hazır olmasıdır.
Kim Çocuk İşçi, Kim Genç İşçi Sayılır?
Türk mevzuatında iki ayrı yaş grubu vardır. 4857 sayılı İş Kanunu Madde 71'in ilk cümlesi açıktır: "On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır." İstisnası, 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimi tamamlamış çocukların gelişimlerine ve okula devamlarına engel olmayan hafif işlerde çalışabilmesidir.
| Grup | Tanım | Yapabileceği işler | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Çocuk işçi | 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış | Yalnızca Ek-1'deki hafif işler | Yönetmelik Madde 4 ve 5 |
| Genç işçi | 15 yaşını tamamlamış, 18 yaşını tamamlamamış | Ek-1 ve Ek-2'deki işler | Yönetmelik Madde 4 ve 5 |
| 16–18 yaş genç işçi | 16 yaşını doldurmuş, 18 yaşını bitirmemiş | Ek-1, Ek-2 ve Ek-3'teki işler | Yönetmelik Madde 5 (2013 değişikliği) |
| Çırak ve stajyer | Statüsünden bağımsız olarak 6331 kapsamında | Mesleki eğitimde işler ve yerler MEB'ce belirlenir | 6331 Madde 2, Yönetmelik Madde 5/A |
14 yaş altındakiler yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, yazılı sözleşme ve her faaliyet için ayrı izinle çalıştırılabilir (4857 Madde 71). Bu rehber o istisnayı kapsamaz.
Mevzuat Ne İstiyor?
Türk sistemi, AB ve İngiltere'den farklı olarak bir izin listesi mantığıyla çalışır: genç işçi, Yönetmelik eklerinde sayılmayan bir işte çalıştırılamaz. Bunun üzerine, listedeki işlerde bile uygulanan mutlak yasaklar gelir.
6331 sayılı Kanun
- Madde 2(1): Kanun bütün işlere ve işyerlerine, "çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlarına" uygulanır. Stajyer, işçi statüsünde olmasa da risk değerlendirmesinin, eğitimin ve kişisel koruyucu donanımın kapsamındadır.
- Madde 10(1)(ç): Risk değerlendirmesinde genç çalışanların durumu dikkate alınır.
- Madde 15: Sağlık gözetimi işe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla yapılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
- Madde 17: Eğitim işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde verilir.
Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
Yönetmelik 6 Nisan 2004 tarihli ve 25425 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı; 21 Şubat 2013 (Sayı: 28566) ve 12 Mayıs 2017 (Sayı: 30064) tarihlerinde değiştirildi.
- Madde 5, izin listeleri: Çocuk işçiler Ek-1'de, genç işçiler Ek-1 ve Ek-2'de, 16 yaşını doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçiler Ek-1, Ek-2 ve Ek-3'te sayılan işler dışında çalıştırılamaz.
- Madde 5, mutlak yasaklar: Yaş grubuna göre izin verilen işlerde bile 18 yaşını doldurmayanlar şu işlerde çalıştırılamaz (2013 değişikliğinden özetle):
- Gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan işler (4857 Madde 69'a göre gece, en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve en fazla 11 saat olan dönemdir).
- Para taşıma ve tahsilat işleri.
- Parça başı veya prim usulü ücretle yapılan işler.
- Yüksek gürültü veya titreşim, aşırı sıcak veya soğuk, zararlı maddeler veya radyasyon içeren işler.
- Parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli veya zararlı maddelerle ilgili işler.
- Alkol, sigara ve bağımlılık yapan maddelerin üretimi ve toptan satışı.
- İş bitiminde eve veya ailesinin yanına dönmesine imkân vermeyen işler (eğitim amaçlı olanlar hariç).
- İşyeri hekimi raporuyla fiziksel veya psikolojik kapasitesinin üzerinde olduğu belirlenen işler.
- Deneyim eksikliği ya da güvenliğe yeterince dikkat edememesi nedeniyle kaza riski taşıyan işler.
- Madde 5/A: Mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumları öğrencilerinin işletmede mesleki eğitim, staj ve çıraklık eğitimlerinde uygulama alanına alınacak veya çıkarılacak işler ve yerler Millî Eğitim Bakanlığınca belirlenir.
- Madde 12: İşveren, veli veya vasiye çalıştırılacak iş, karşılaşabileceği riskler ve alınan önlemler hakkında bilgi verir; okula devam edenden öğrenci belgesi alıp özlük dosyasında saklar; yazılı iş sözleşmesi yapar.
- Madde 13: Çalıştırmaya başlamadan önce işyerindeki riskler, işe uyum, kanuni haklar ve işin niteliğine uygun iş başı eğitimi verilir. Değerlendirmede bir risk saptanırsa en kısa sürede gerekli tıbbi kontroller yapılır.
Çalışma süreleri ve dinlenme
| Konu | Kural | Kaynak |
|---|---|---|
| Okula gitmeyen çocuklar | Günde 7, haftada 35 saat | 4857 Madde 71, Yönetmelik Madde 6 |
| Örgün eğitime devam etmeyen 15 yaş ve üstü | Günde 8, haftada 40 saate kadar | 4857 Madde 71, Yönetmelik Madde 6 |
| Okula devam eden çocuklar (eğitim dönemi) | Ders saatleri dışında günde en çok 2, haftada 10 saat | Yönetmelik Madde 6 |
| Günlük dinlenme | 24 saatlik dilimde kesintisiz 14 saat dinlenme dikkate alınarak düzenlenir | Yönetmelik Madde 6 |
| Ara dinlenme | 2–4 saat arası işlerde 30 dakika; 4–7,5 saat işlerde ortasında 1 saat | Yönetmelik Madde 6 |
| Hafta tatili | En az 40 saat kesintisiz | Yönetmelik Madde 8 |
| Yıllık ücretli izin | 20 günden az olamaz | Yönetmelik Madde 10 |
| Gece çalışması | 18 yaş altı gece döneminde çalıştırılamaz; sanayiye ait işlerde 4857 Madde 73 ayrıca yasaklar | Yönetmelik Madde 5, 4857 Madde 73 |
Karşılaştırma için genel kural, 4857 Madde 63'e göre haftada en çok 45 saattir. Genç çalışan bu sürenin altında kalır.
Uluslararası Karşılaştırma: AB, İngiltere ve ABD
Türk Yönetmeliği, AB'nin 94/33/EC sayılı Gençlerin İşte Korunması Direktifi ile aynı mantığı paylaşır. Yabancı ortaklı veya ihracat yapan işyerlerinde bu karşılaştırma işe yarar.
| Konu | AB (94/33/EC) | İngiltere | ABD (federal) | Türkiye |
|---|---|---|---|---|
| İşe başlamadan değerlendirme | Madde 6(2) | MHSWR 1999 reg. 3(4) | Yasak meslek listesiyle çalışır | 6331 Madde 10, Yönetmelik Madde 13 |
| Yasak işler | Beş kategori (Madde 7) | Aynı beş kategori (reg. 19) | 17 tehlikeli meslek emri (HO) | Ek listeleri dışı + mutlak yasaklar |
| Eğitim istisnası | Mesleki eğitim için, yetkin kişi gözetiminde | Okul çağını geçmiş, eğitim için gerekli, yetkin gözetim | 16 yaş üstü çırak ve öğrencilere 7 emirde sınırlı istisna | Mesleki eğitimde işleri MEB belirler |
| Günlük / haftalık süre (15–17) | 8 / 40 saat | 8 / 40 saat | 16–17 için federal sınır yok | Örgün eğitimde olmayanlar için 8 / 40 saate kadar |
| Gece | 22.00–06.00 veya 23.00–07.00 yasak | 22.00–06.00 veya 23.00–07.00 yasak | 14–15 yaş yalnızca 07.00–19.00 (yazın 21.00) | Gece dönemi tamamen yasak |
| Veli bilgilendirme | Çocukların yasal temsilcileri | Çocuk çalıştırmadan önce veli | Federal kuralda yok | Her 18 yaş altı için veli veya vasi |
ABD Çalışma Bakanlığı'nın Fact Sheet #43 belgesindeki 17 emir; motorlu araç kullanmayı, forklift dâhil motorlu kaldırma ekipmanını, ağaç işleme makinelerini ve motorlu testereleri, balya ve sıkıştırma makinelerini, çatı işlerini ve kazı işlerini 18 yaş altına yasaklar. İngiltere'de MHSWR 1999 regulation 19, yasak işi ancak okul çağını geçmiş bir genç için, eğitim gereği ve yetkin bir kişinin gözetiminde, risk makul ölçüde en düşük seviyeye indirilmişse izin verir.
Genç Çalışanlar Neden Farklı Risk Taşır?
Genç çalışan "deneyimsiz bir yetişkin" değildir. Birkaç etken birleşir ve her biri farklı bir kontrole işaret eder.
| Etken | Sahada nasıl görünür | Değerlendirme ne yapar |
|---|---|---|
| Deneyim eksikliği | Biriken sıkışmayı, kaymak üzere olan yükü, sorun habercisi kokuyu tanımaz | Yetkinlik gösterilene kadar işi sınırla; sorumlu kişi ata |
| Risk farkındalığı düşüklüğü | Taşlama diski patlamasını hiç görmemiştir; "tehlikeli olsa izin vermezlerdi" diye düşünür | Kuralın yanında nedenini anlat; tehlikeyi işe başlama eğitiminde göster |
| Olgunlaşmamışlık | Yetişmek için kestirme yol seçer, meydan okumaya gelir, soru sormaz | Usta-çırak eşleşmesi; çekinmeden soru sorabileceği bir kişi |
| Kendini kanıtlama isteği | Eğitimini almadığı işe "tamam" der | Reddedebileceği işleri yazılı ver, reddettiğinde arkasında dur |
| Fiziksel gelişim | Kas gücü tam gelişmemiş, kaldırma tekniği ve iş temposu oturmamış olabilir | Daha düşük elle taşıma sınırları, iki kişilik kaldırma, iş rotasyonu |
| Eğitim düzeyi | Teoriyi okulda öğrenmiş, zaman baskısı altında hiç uygulamamış | Gözetimli uygulama, ardından her iş için kayıtlı yetkinlik onayı |
İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE) de aynı noktaları vurgular: gençler deneyim veya olgunluktan yoksun olabilir, fiziksel olgunluğa ulaşmamış olabilir, birlikte çalıştıkları kişileri etkilemeye veya memnun etmeye hevesli olabilir ve yetişkinlerden daha fazla gözetime ihtiyaç duyabilir (HSE, Risks to young people at work). Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı'na (EU-OSHA) göre istatistikler 18–24 yaş arasındakilerin işte ciddi kaza geçirme olasılığının daha yaşlı yetişkinlerden yüksek olduğunu gösterir; ilk işte kazanılan alışkanlıklar bu yüzden önemlidir (EU-OSHA, Young workers).
Genç Çalışan Risk Değerlendirmesi 6 Adımda Nasıl Yapılır?
Aşağıdaki yöntem her adımda kayda geçirilebilecek bir çıktı üretir.
1. Adım: Yaşı, statüyü ve geçerli kuralları teyit edin
Doğum tarihini, okula devam edip etmediğini ve çalışma biçimini kaydedin: işçi, işletmede mesleki eğitim gören öğrenci, stajyer. Bu, çocuk işçi mi genç işçi mi olduğunu, hangi Ek listesinin geçerli olduğunu ve çalışma süresi sınırlarını belirler. Okula devam ediyorsa öğrenci belgesini alıp özlük dosyasına koyun (Yönetmelik Madde 12).
2. Adım: Unvanı değil, fiilen yapacağı işleri listeleyin
İlk haftalarda yapacağı her işi yazın: her makine, el aleti, kimyasal, çalışma yeri ve vardiya. "Üretim yardımcısı" bir şey söylemez. "Giyotin makasa sac besler, artık parçaları hurda kasasına taşır, saat 17.00'de bölümü süpürür" değerlendirilebilir.
3. Adım: Her işi izin listeleri ve yasaklarla karşılaştırın
Her işin Ek-1, Ek-2 veya (16–18 yaş için) Ek-3'te yer alıp almadığını kontrol edin ve forma hangi ek ve maddeye dayandığını yazın. Mesleki eğitim öğrencisiyse MEB'in o alan için belirlediği işleri ve yerleri esas alın (Madde 5/A). Ardından Madde 5'teki mutlak yasakları tek tek geçin. Listede olmayan ya da yasağa takılan iş, listeden çıkarılır; "kontrol altına almaya" çalışılmaz.
4. Adım: Kalan işleri genç çalışan etkenleriyle değerlendirin
Kalan her iş için mevcut değerlendirmeyi açın ve bu kişi için neyin değiştiğini sorun. Yönetmelik Madde 13, işyerinin tertip ve düzenini, iş ekipmanını, iş organizasyonunu ve verilen eğitim ile talimatların düzeyini gözetmeyi ister. Kontrol hiyerarşisini her zamanki gibi uygulayın, ardından yaşa özgü katmanı ekleyin: gözetim, daha düşük taşıma sınırları, kısıtlı erişim, iş bazında yetkinlik onayı.
5. Adım: Her iş için karar verin ve çalışma düzenini belirleyin
Her iş üç karardan birini alır: yapabilir, eğitimden sonra gözetim altında yapabilir veya yapamaz. Bir üst seviyeye geçişin koşulunu yazın (örneğin "beş gözetimli vardiya ve vardiya amirinin onayından sonra"). Sonra yaşına uygun çalışma düzenini belirleyin; fazla mesai, erken başlangıç ve geç kapanışları kontrol edin. Tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaki işler için işe giriş sağlık raporunun hazır olduğundan emin olun (6331 Madde 15).
6. Adım: Bilgilendirin, kaydedin ve gözden geçirin
İşe başlama eğitiminde riskleri ve önlemleri genç çalışana anlatın ve anladığını kontrol edin. Veliyi veya vasiyi bilgilendirin (Madde 12). Bulguları risk değerlendirmesi raporuna işleyin. İlk yetkinlik onayı noktasında, her olay veya ramak kala sonrasında, iş veya ekipman değiştiğinde ve 18 yaşını doldurduğunda gözden geçirin: yaş kuralları biter ama deneyim farkı bitmez.
Örnek 1: Metal Atölyesinde Mesleki Eğitim Öğrencisi (16)
Bu örnek, giriş senaryosundaki kurgusal atölyeyi kullanır. Öğrenci 16 yaşında ve işletmede mesleki eğitim görüyor; eğitim programı kesme, delme, bükme ve kaynak öğrenmesini istiyor. Her işin Ek-3 ve MEB uygulama listesindeki dayanağı, formda ayrı bir sütunda İSG uzmanının mevzuat kontrolüyle doldurulur; aşağıdaki tablo kararları ve kontrolleri gösterir.
| İş | Tehlike | Genç çalışan etkeni | Karar | Kontroller ve koşul |
|---|---|---|---|---|
| Sütunlu matkap, küçük parçalar | Dolanma, fırlayan parça | Bağlama deneyimi yok, bol kıyafet | Gözetim altında yapabilir | Koruyucu ve mengene usta tarafından kontrol edilir; 3 gözetimli çalışmadan sonra onay; bkz. makine koruyucuları kontrol listesi |
| Avuç taşlama, çapak alma | Disk kırılması, geri tepme, kıvılcım | Hasarlı diski tanımıyor | Gözetim altında, eğitim işi | İlk ay usta yanında; disk kontrolü işe başlama eğitiminde öğretilir; yüz siperi ve eldiven |
| Abkant pres | Çalışma noktasında ezilme | Zaman baskısında güvenli el konumunu henüz kestiremez | İlk 3 ay yapamaz, sonra yeniden değerlendirilir | Yalnızca kalıp ayarını izler; 3. ayda eğitim kayıtlarıyla yeniden değerlendirme |
| Eğitim bölümünde gazaltı kaynağı | Duman, UV, yanık, yangın | İlk maruziyet; kaynağı görmek için maskeyi kaldırabilir | MEB uygulama listesine ve işyeri hekiminin görüşüne bağlı; uygunsa gözetim altında, eğitim işi | Zararlı madde yasağı (Madde 5) nedeniyle önce dayanak kontrol edilir; uygunsa yalnızca emişli eğitim bölümünde; usta emişin çalıştığını kontrol eder; uygun maske, önlük ve eldiven verilir ve denenir |
| Sac taşıma | Elle taşıma, keskin kenar | Kas gücü ve teknik gelişiyor | Sınırlı yapabilir | Belirlenen ağırlığın üstündeki saclar iki kişiyle veya sac arabasıyla; kesilmeye dayanıklı eldiven; bkz. ergonomi rehberi |
| Tavan vinci ve forklift | Yük çarpması, devrilme | Belgesi ve deneyimi yok | Yapamaz | 18 yaş altı tüm öğrenciler için firma kuralı |
| Atölye gürültüsü | İşitme kaybı | Kimse takmıyorsa kulak koruyucu istemez | Yüksek gürültü bölgeleri dışında yapabilir | Gürültü ölçümüne göre yüksek gürültü bölgelerinde çalıştırılmaz (Madde 5 yasağı); kulak koruyucu bölgeleri işaretli; usta da takar |
| Çalışma saatleri | Yorgunluk | Sipariş yetişmediğinde geç çıkış | Sabit düzen | 08.00–17.00, ortasında 1 saat ara dinlenme; fazla mesai yok; 20.00'den sonra asla |
Gözetim planı, eğitim işleri için kaynak ustasını, diğerleri için vardiya amirini sorumlu kişi olarak adlandırır. Öğrenciye üç listeli tek sayfalık bir kart verilir: yapabileceği işler, yalnızca adı geçen usta yanındayken yapabileceği işler ve yapmaması gereken işler. Kartta, istediği an durup soru sorabileceği ve bunun aleyhine sayılmayacağı yazar.
Örnek 2: Yaz Döneminde Mağaza Çalışanı (17)
Bir süpermarket, yaz tatili için 17 yaşında bir çalışan alıyor. Okula devam ediyor, yani öğrenci belgesi özlük dosyasına konuyor ve okul tatilinde çalışıyor. Mağazanın genel risk değerlendirmesi raf dizmeyi, depoyu, kasaları ve otoparkı kapsıyor.
| İş | Tehlike | Genç çalışan etkeni | Karar | Kontroller ve koşul |
|---|---|---|---|---|
| Sevkiyat arabasından raf dizme | Elle taşıma, arabanın devrilmesi | En hızlı çalışanı taklit eder, en güvenliyi değil | Sınırlı yapabilir | Dolu arabayı itmek yerine çekmesi gösterilir; alt raflardaki ağır koliler iki kişilik; ekip lideri 1. ve 3. gün kontrol eder |
| Maket bıçağıyla koli açma | El kesikleri | İşte ilk kez bıçak kullanıyor | Eğitimden sonra yapabilir | Yalnızca geri çekilen bıçaklı güvenlikli maket bıçağı; kesme yönü işe başlama eğitiminde gösterilir |
| Karton balya makinesi | Ezilme, dolanma | Sıkışmayı elle açmaya kalkabilir | Yapamaz | Deneyim eksikliği nedeniyle kaza riski (Madde 5); kolileri yalnızca katlayıp yanındaki kafese koyar |
| Üst raflar için merdiven | Yüksekten düşme | İşi bitirmek için aşırı uzanır | Koşullu yapabilir | Yalnızca platformlu basamak, asla rafa basılmaz; ilk hafta merdiven kullanımı üzerine bir iş başı konuşması |
| Kasa ve tahsilat | Para tahsilatı, sözlü saldırı | 18 yaş altı | Yapamaz | Para taşıma ve tahsilat 18 yaş altına yasak (Madde 5); kasa yerine reyon ve müşteri yönlendirme |
| Depoda tek başına çalışma | Yalnız çalışma, arabaların arasında sıkışma | Alarmı erken vermez | Tek başına yapamaz | Depo işleri yalnızca görüş mesafesinde veya telsiz bağlantısında bir çalışanla |
| 22.30'a kadar kapanış vardiyası | Yorgunluk, gece eve dönüş | Gece dönemi 18 yaş altına yasak | Değiştirildi | Vardiya 20.00'den önce biter; 09.00–17.00 arası, ortasında 1 saat ara dinlenme |
Türkiye ile İngiltere örneği arasındaki fark burada görünür: aynı genç çalışan İngiltere'de kasaya refakatle geçebilir ve 22.00'ye kadar çalışabilirken, Türkiye'de tahsilat ve gece dönemi yasakları nedeniyle kasaya hiç geçmez ve vardiyası 20.00'den önce biter. Depo kısmı için depo ve lojistik kontrol listesi iyi bir çapraz kontroldür.
İşe Başlama Eğitimi, Gözetim ve Veli Bilgilendirmesi
Değerlendirme, ancak genç çalışanın çevresindekiler onu uyguladığında işe yarar. Üç uygulama farkı yaratır.
İlk işten önce işe başlama eğitimi. Yönetmelik Madde 13 ve 6331 Madde 17 eğitimin işe başlamadan önce verilmesini ister. İşyeri kurallarını, acil durum düzenlemelerini, 5. adımdaki iş kartını, KKD'yi ve tehlike ile ramak kalanın nasıl bildirileceğini anlatın. Anlattığını size söylemesini değil, göstermesini isteyin.
Adı belli gözetim. Her vardiya için bir sorumlu kişi atayın, ekibe genç çalışanın kim olduğunu söyleyin ve "gözetim altında"nın ne demek olduğunu iş bazında tanımlayın: görüş mesafesinde mi, el uzatma mesafesinde mi, çağrıldığında ulaşılabilir mi. Gözetimi yapan kişinin o işte yetkin olması gerekir.
Veli veya vasi bilgilendirmesi. Yönetmelik Madde 12, işverenin veli veya vasiye çalıştırılacak iş, karşılaşabileceği riskler ve alınan önlemler hakkında bilgi vermesini ister. Bunu bir sayfalık yazılı bir notla yapın: iş kartı, çalışma saatleri, sorumlu kişinin adı ve bir sorun olduğunda kime ulaşılacağı. Mesleki eğitim öğrencilerinde okulun koordinatör öğretmeniyle de önceden görüşün; öğrencinin özel bir durumu varsa işyeri hekiminin görüşünü alın.
Genç Çalışan Risk Değerlendirmesinde Sık Yapılan Hatalar
1. Genel değerlendirmenin onları zaten kapsadığını varsaymak
Genel değerlendirme tehlikeleri kapsar. Hangi yaşta kimin hangi işi yapabileceğini nadiren söyler. Genç çalışan incelemesi olmadan, 16 yaşındaki birinin abkant prese geçip geçemeyeceğine kimse cevap veremez.
2. Listede olmayan işi "kontrol altına almaya" çalışmak
Türk sisteminde iş Ek listelerinde yoksa veya Madde 5'teki yasaklardan birine takılıyorsa, hiçbir gözetim onu mevzuata uygun hâle getirmez. Ekipler bazen listeden çıkarılması gereken bir iş için ayrıntılı kontroller yazar.
3. İçi boş "gözetim altında"
Başka katta duran bir usta gözetim değildir. Bunu iş bazında tanımlayın ve adı geçen kişinin sorumlu olduğunu bildiğinden emin olun.
4. Süreleri ve vardiyaları unutmak
Siparişi yetiştirmek için fazla mesai, erken gelen sevkiyat, geç kapanış: genç çalışanın süre sınırları genellikle iyi niyetle buralarda aşılır. Düzeni değerlendirmeye yazın ve vardiya amirlerine bildirin.
5. Stajyeri kapsam dışı saymak
Stajyer işçi statüsünde olmayabilir ama 6331 Madde 2 onu açıkça kapsar. Risk değerlendirmesi, eğitim ve KKD ona da uygulanır.
6. Bir kez yapıp dosyalamak
Genç çalışan hızlı öğrenir. İlk hafta "yapamaz" denen bir iş, eğitim kayıtlarıyla üçüncü ayda uygun olabilir. Her onay noktasında gözden geçirin; yoksa kısıtlar ya görmezden gelinir ya da kalıcı hâle gelir.
FindRisk ile Genç Çalışan Risk Değerlendirmesi
FindRisk, gözden geçirme adımını hafızadan değil sahada yapmanıza yardım eder. Yapay zekâdan genç çalışanın çalışacağı alan için bir denetim checklist'i oluşturmasını isteyin (örneğin "metal atölyesi, mesleki eğitim öğrencisi, ilk ay") ve onunla fiilî işleri tek tek gezin; kullanacağı makineleri, merdivenleri ve depo alanlarını fotoğraflayın. Tehlikeleri doğrudan fotoğraf üzerinde işaretleyebilir ve görüntünün yapay zekâ analizini alabilirsiniz.
Her tehlike Fine-Kinney yöntemiyle puanlanabilir; böylece "yapabilir, gözetim altında, yapamaz" kararları kayıtlı bir risk seviyesinin yanında durur. FindRisk bulguları saniyeler içinde profesyonel bir rapora dönüştürür; raporu ana risk değerlendirmesine ekleyip sorumlu ustayla paylaşabilirsiniz. Uygulama iOS ve Android'de çalışır.
Sıkça Sorulan Sorular
Genç çalışan için ayrı bir risk değerlendirmesi gerekir mi?
Her zaman ayrı bir doküman gerekmez, ama 6331 Madde 10(1)(ç) genç çalışanların durumunun risk değerlendirmesinde dikkate alınmasını ister. Pratikte ana değerlendirmeye, genç çalışan işe başlamadan önce hazırlanan bir ek konur: izin verilen, gözetim altında yapılacak ve yasak işler, çalışma saatleri, sorumlu kişi ve her işin Ek listesindeki dayanağı.
Stajyer ve çıraklar 6331 kapsamında mı?
Evet. 6331 sayılı Kanun Madde 2, Kanunun "çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlara" uygulanacağını söyler. Bu nedenle stajyer için de risk değerlendirmesi, işe başlamadan önce eğitim, KKD ve sağlık gözetimi uygulanır. Mesleki eğitim öğrencilerinin işletmede yapabileceği işleri ve yerleri ayrıca Millî Eğitim Bakanlığı belirler.
16 yaşındaki bir genç işçi makine kullanabilir mi?
İş, Yönetmeliğin Ek-1, Ek-2 veya Ek-3 listelerinde yer alıyorsa ve Madde 5'teki yasaklardan birine takılmıyorsa, eğitim ve gözetim altında kullanabilir. Deneyim eksikliği nedeniyle kaza riski taşıyan, yüksek gürültü veya titreşim içeren ya da işyeri hekiminin kapasitesinin üzerinde bulduğu işlerde çalıştırılamaz. Karar her makine için ayrı verilir.
Genç işçi günde kaç saat çalışabilir?
4857 sayılı İş Kanunu Madde 71'e göre zorunlu ilköğretimi tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyenler günde 7, haftada 35 saat çalışabilir; 15 yaşını tamamlamış olanlar için bu süre günde 8, haftada 40 saate kadar artırılabilir. Okula devam edenler eğitim döneminde ders saatleri dışında günde en çok 2, haftada 10 saat çalışabilir.
18 yaş altı gece vardiyasında çalışabilir mi?
Hayır. Yönetmelik Madde 5, 18 yaşını doldurmayanların gece dönemine rastlayan işlerde çalıştırılmasını yasaklar. 4857 Madde 69'a göre gece en geç 20.00'de başlar ve en erken 06.00'ya kadar sürer. Sanayiye ait işlerde ayrıca 4857 Madde 73 aynı yasağı koyar. Akşam kapanış vardiyaları bu yüzden genç çalışan için 20.00'den önce bitecek şekilde planlanır.
Genç çalışan için sağlık raporu gerekir mi?
6331 Madde 15, sağlık gözetiminin işe girişte yapılmasını ve tehlikeli ile çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacakların işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılmamasını ister. Yönetmelik Madde 13 de değerlendirmede gelişim veya güvenlik açısından bir risk saptanırsa en kısa sürede tıbbi kontrol yapılmasını ister. İşyeri hekimini sürece baştan dâhil edin.
Veliye ne söylemek gerekir?
Yönetmelik Madde 12'ye göre işveren, veli veya vasiye genç çalışanın yapacağı işi, karşılaşabileceği riskleri ve alınan önlemleri bildirir ve yazılı iş sözleşmesi yapar. Kısa bir yazılı not yeterlidir: iş kartı, çalışma saatleri, sorumlu ustanın adı ve bir sorun olduğunda ulaşılacak kişi.
Sonuç
Genç çalışan risk değerlendirmesi yeni bir sistem değil, odaklı bir gözden geçirmedir. Yaşı ve statüyü teyit edin, fiilî işleri listeleyin, Ek listelerinde olmayan veya Madde 5 yasaklarına takılan her işi çıkarın, kalanları deneyim eksikliği, olgunlaşmamışlık ve fiziksel gelişimi dikkate alarak değerlendirin ve her işe adı belli bir sorumlu ve yasal sınırlara uyan bir çalışma düzeniyle net bir karar verin.
İki örnek emeğin nereye gittiğini gösteriyor: atölyede makinelere ve eğitim işlerine, mağazada balya makinesine, kasaya, geç kapanışa ve yalnız çalışmaya. Genç çalışan beceri kazandıkça kararları gözden geçirin ki kısıtlar yetkinliğinin gerisinde kalmasın.
Değerlendirmeyi sahada yapmak, işleri fotoğraflamak, tehlikeleri puanlamak ve raporu aynı gün hazırlamak için FindRisk'i iOS veya Android'de indirin.
FindRisk'i Dene
Güvenlik iş akışınızı modernleştirmeye hazır mısınız?
Yapay zeka destekli risk değerlendirmeleri yapın, raporları anında oluşturun ve ekibinizi güvende tutun — her yerde, her zaman.
